این کتاب که از مهم ترین آثار دکتر فرامرز رفیع پور و حاصل ۱۲ سال فعالیت پژوهشی و عملی اوست (از سال ۱۳۶۴ تا سال ۱۳۷۶) و خواندن کتاب می تواند ارزش این کار طاقت فرسا را به وضوح نشان دهد. دکتر رفیع پور تنها برای یک یک فصل کتاب (تغییر کارکرد دین) که ۵۵ صفحه از ۵۹۹ صفحه کتاب را به خود اختصاص داده، مدتی را در قم گذرانیده، از دیدگاه های حضرات آیات جوادی آملی، حسن زاده آملی، صانعی، مرحوم فاضل لنکرانی، مکارم شیرازی، مرحوم منتظری و مؤمن آگاه شده و نتایج پژوهش های خود را نیز به آنان عرضه کرده،با ۱۱۴ طلبه مصاحبه کرده، به مدارس مشهور قم (همچون معصومیه و شهیدین) سر زده و در دروس خارج حضرات آیات عظام وحید خراسانی و مرحوم فاضل لنکرانی شرکت کرده است.

فکر نمی کنم چنین امری در حوزه سابقه داشته باشد و پس از دکتر رفیع پور نیز تکرار شده باشد. حداقل در میان آثار منتشر شده، مورد مشابهی ندیده ام که بتواند یک پژوهش جامعه شناختی و حتی روانشناختی علمی و واقع بینانه از درون حوزه علمیه (چه در سطح مراجع تقلید و استادان درجه یک و دو، و چه در سطح طلبه های مدارس) ارائه دهد. دامنه مطالعات دکتر رفیع پور حتی دغدغه های جنسی طلبه ها (ص ۳۵۶ کتاب) و نیز وضعیت شهریه آنها (ص ۳۵۵ کتاب) را دربرگرفته است.

آمارها و هشدارها

طبق تحقیقات دکتر رفیع پور که تا سال ۱۳۸۵ به مدت سه سال رییس دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی هم بود، دو سوم طلاب قم را متولدین شهرستان ها و روستاها تشکیل می دهند (ص ۳۳۴) و طبعا چنین بدنه ای، پیش از ورود به حوزه، ارتباط کمتری با افراد و عقاید گوناگون داشته و همین فاکتور می تواند مؤلفه مهمی در آسیب شناسی وضعیت فکری و روحی طلبه ها باشد.

دکتر رفیع پور همچنین در مطالعات خود به این نتیجه رسیده که علاقه به روحانیت از عدد بالای ۸۶ درصد در سال ۱۳۶۵ به زیر ۳۳ درصد در سال ۱۳۷۱ کاسته شده است. طی این تحقیق ۱۲ ساله، رفیع پور از کاهش شدید میزان «عیب دانستن عدم رعایت حجاب» از بالای ۸۶ درصد در سال ۶۵ به زیر ۴۲ درصد در سال ۷۱ آگاه شده و نسبت به ادامه چنین روندهایی در جای جای کتاب هشدار داده است.

این جامعه شناس برجسته ایرانی درباره تجربه برخورد با مراجع بزرگ تقلید و استادان سطوح عالی حوزه گفته است: «نویسنده در این تحقیق، علی رغم پیش داوری های موجود، در همه سطوح عموماً با افرادی بسیار صادق، باز، شجاع، منطقی، هشیار، منتقد از خود … رو به رو شد. محیطی بسیار جالب برای بحث های علمی که در دانشگاه ها به ندرت پیدا می شود … شرایط بحث و رفتار علمی در حوزه مانند محافل علمی کشورهای غربی، با خلوص انسانی و مضاف بر آن با معنویت الهی بود. لذا از آن زمان، نویسنده همواره شایق شده است تا در فرصت های مناسب با این انسان های شریف به بحث بنشیند که مشابه آنها را ما بسیار به ندرت در شهر تهران می بینیم و از همین جا، یعنی مشاهده رفتار غلط برخی از افراد معمم در تهران نیز پیش داوری های غلط درباره روحانیت به طور عام به وجود آمده است.» – ص ۳۳۰ -

آسیب شناسی مباحثه و متون درسی حوزه

رفیع پور حتی در جلسات مباحثه گروهی طلبه ها هم شرکت کرده و درباره این روش آموزشی چنین نوشته است: «رابطه جدی و در عین حال انسانی و صمیمانه بود. کمترین شوخی و هجوی مشاهده و شنیده نشد. هیچ کس دیگری را تحقیر نمی کرد. رفتاری طبیعی (بدون کج و معوج های روانی دانشگاه)، علمی و مسأله پردازانه، با همکاری گروهی بسیار بالا و مؤثر (effective) و با کنترل متقابل. شرایطی که انسان فقط می تواند آن را برای دانشگاه آرزو کند. بحث بسیار عمیق بود و شرکت کنندگان را در تفکر منطقی، دقت و تمرکز زیاد و کنترل رفتار در بحث های گروهی ورزیده می ساخت.» – ص ۳۳۷ -

البته رفیع پور در کنار محاسن، به آنچه که معایب می دانسته هم پرداخته است: «یک نکته جای تعمق داشت. متن مورد بحث، متنی بسیار قدیمی از شیخ انصاری درباره بیع بود. به نظر می رسید که در شرایط امروزی جامعه و با مسؤولیتی که روحانیون در جامعه دارند اولاً کاربرد و قابلیت استفاده این متن و اطلاعات، زیاد نباشد و ثانیاً توجه و انرژی فکری طلبه های علاقه مند و باهوش را به مسایل جزئی (با قابلیت کم) معطوف و لذا وسعت دید و نگرش آنها را محدود می سازد … این فرضیه با برخی از طلبه ها و روحانیون در میان گذاشته شد و نویسنده جز تأیید چیزی نشنید.» – ص ۳۳۷ -

از تقریر نویسی تا جزوه نویسی

دکتر رفیع پور در نخستین روزهای پس از درگذشت مرحوم آیت الله العظمی اراکی (آذر ۱۳۷۳) در دروس خارج حضرات آیات عظام وحید خراسانی و مرحوم فاضل لنکرانی شرکت کرده است. همان روزها بود که این دو مرجع به همراه ۵ فقیه دیگر به عنوان مراجع مورد تأیید جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به مردم معرفی شده بودند. وی نوشته است:«روز دوشنبه ۲۱ آذر ۱۳۷۳ ساعت ۸ صبح این فرصت را یافتم  که برای مدتی کوتاه به مسجد اعظم قم در محل درس آقای آیت الله وحید خراسانی بروم. در سرمای زودرس و چند درجه زیر صفر آن روز در آن ساعت صبحگاهی، در مکانی در حدود ۳۵ در ۳۵ متر (= ۱۲۲۵ متر مربع)  امکان یافتن جایی برای نشستن دو زانو بر روی زمین نبود. در هر متر مربعی باید کم و بیش دو نفر نشسته  بوده باشند. یعنی جمعیتی در حدود ۲۵۰۰ نفر در آن ساعت صبحگاهی و در آن سرما. همین صحنه را در سفرهای بعدی در درس بقیه اساتید حوزه مشاهده کردم. چنین صحنه ای را در تمام دوره فعالیتم چه در دوران دانشجویی در آلمان، سوئد و انگلستان و چه در زمان استادی در آلمان، امریکا و ایران ندیده بودم واین نشانه انگیزه بسیار قوی طلاب بود.»

این استاد برجسته جامعه شناسی آنگاه به گروهی از طلاب حاضر در دروس اشاره می کند که در عرف رایج حوزه، به آنها اصطلاحا «اصحاب الجدار» می گویند. رفیع پور درباره اینها گفته است :«برخی دیگران را نگاه می کردند و توجه چندانی به مطالب نداشتند. انگار از همین که در حال و هوای درس حوزه و در جمع طلاب هستند لذت می بردند. عده ای نیز در گوشه ای بدون عکس العملی (که علامت تمایلات درسی است) با لباسی نظیف تر و قیافه ای که به نظر می رسید حاکی از آن باشد که “ما مبتدی نیستیم. ما هم چیزهایی می دانیم” نشسته بودند.» – ص ۳۳۵-

وی سپس به تقریرنویسی طلبه های درس خارج خوان اشاره می کند و می نویسد:«آنان که مطالب را می نوشتند برای من جالب تر بودند. با دقت بر روی نوشته شخصی در کنارم نگاه می کردم. او بر روی یک دفتر تقریبا ۶۰ برگ با جلدی نازک در داخل جلد قهوه ای پلاستیکی می نوشت. دفترچه کمی انحنا داشت (ظاهرا به علت تا خوردن). نوشتن را از بالاترین محل ممکن روی صفحه (نه از اولین خط) و از منتها الیه راست آغاز کرده و ادامه داده بود… مطالب را مو به مو و به طور لغوی اما با حوصله و آرامش می نوشت و اگر فرصت نمی کرد همپای صحبت، برخی از کلمات را بنویسد بدون نگرانی و با آرامش، بقیه مطالب را می نوشت. به نظر می رسید که مطالب لغوی برایش بیشتر از فهم کلی مطلب اهمیت داشته باشد.»

این استاد سابق دانشگاه شهید بهشتی آنگاه تقریرنویسی حوزوی را با جزوه نویسی دانشجویی مقایسه کرده و دومی را ترجیح می دهد: « این شیوه جزوه نویسی با جزوه نویسی دانشجویان کشورهای اروپایی و امریکایی تفاوت دارد. برای آنها نظم بسیار مهم است. لذا پر کردن صفحه یا تا زدن با میل به نظم (love of order) که یکی از پایه های ارزشی علم و همچنین زندگی فردی – اجتماعی است مغایرت دارد. به علاوه آنها در هنگام جزوه نوشتن، به طور خلاصه، عناصر اصلی و روابط علّی و بین آنها را می نویسند تا محتوای مطالب را بفهمند، همپای استاد فکر کنند و اگر در روابط علّی چیزی را نفهمند فورا بپرسند.» -ص ۳۳۶-

البته بر هیچ طلبه ای پوشیده نیست که این ایراد دکتر رفیع پور به دلیل عدم آشنایی کافی وی با سیستم آموزشی در مرحله «درس خارج» است. این شیوه تقریرنویسی نه تنها به فهم سخنان استاد لطمه جدی نمی زند بلکه «اشکال کردن» در کلاس درس از بدیهیات کلاس های حوزوی به ویژه در دوره خارج است و هر استادی دارای مستشکلین خاصی است که نخبه ترین شاگردان وی را تشکیل می دهند و در طول کلاس، استاد را با چالش های جدی رو به رو می کنند. از سوی دیگر، همه تقریرات دروس حوزوی به گونه ای که دکتر رفیع پور دیده، نوشته نمی شود. مثلا مرحوم آیت الله العظمی منتظری در خاطرات خود تأکید دارد که تقریر نویسی از زمان مرحوم آیت الله العظمی بروجردی در قم رونق گرفته و مخالفان مهمی چون مرحوم آیت الله العظمی سید محمد محقق داماد داشته است. (ص ۱۰۸ خاطرات ایشان) مرحوم منتظری همچنین درباره شیوه تقریرنویسی آن دوران گفته است: «مرحوم آیت الله بروجردی وقتی که قم تشریف داشتند یکی بر نوشتن درسها و دیگری بر تقریر درس توسط بعضی از شاگردان تاکید داشتند، ایشان می‎گفتند ما در نجف که بودیم مرحوم آخوند درس که می‎گفتند بعد از درس شش هفت نفر از شاگردان ممتاز، جلسه ای جدا داشتند و هر کدام برای ده بیست نفر از شاگردان حرف استاد را تقریر می‎کردند، و اگر شاگردها “إن قُلت و قُلت ” هم داشتند (ایراد و اشکال داشتند) مطرح می‎کردند، چون همه نمی شد با مرحوم آخوند اشکالات خود را مطرح کنند، و آیت الله بروجردی روی این جهت اصرار داشتند … اینکه طلبه ها بروند راجع به مسأله مورد بحث تحقیق کنند و نتیجه تحقیقات خود را در جلسه ای برای دیگران مطرح کنند کار بسیار خوبی است و باعث رشد شاگردان است، اما آنچه آیت الله بروجردی مطرح می‎کردند این بود که اگر استاد بر فرض در هفته پنج درس می‎گوید در جلسه تقریر بدون حضور استاد همه آن پنج درس تکرار بشود و این باعث می‎شود که آن درسها پخته تر شود.» – خاطرات آیت الله منتظری، ج ۱، ص ۱۲۱-

گذشته از آنکه خود آیت الله منتظری و بسیاری دیگر از مقرّرین، پس از کلاس و یا پس از چند روز اقدام به تقریر درس استاد می کرده اند. بنابراین نمی توان این ایراد دکتر رفیع پور را پذیرفت. همانگونه که برخی دیگر از مدعاهای ایشان نیز ناشی از ناآشنایی کامل با حوزه و ذوق زدگی غیر معمول ایشان از حضور کوتاه مدت در فضای درونی و نیمه محرمانه حوزه بوده است. به گونه ای که در برخی موارد، همانند آن دسته از خبرنگاران غربی روایت کرده اند که شاهد کوتاه مدت فضای ایران می شوند و مشاهدات خود را به همه چیز و همه کس تعمیم می دهند. با این حال نمی توان منکر عظمت علمی کار ماندگار این جامعه شناس بزرگ شد.

از دیگر نکات جالب و تأمل برانگیز این فصل، نکته بینی های دکتر رفیع پور درباره برخی ضعف های روحانیون است. مثلا  حضور زیاد روحانیون در تلویزیون (ص ۳۵۳)، اشرافی گری برخی روحانیون پایتخت نشین (ص ۳۵۳)،سخنان تحکم آمیز و آمرانه برخی خطبا (ص ۳۵۴) و عدم وجود جلسات جدی بحث علمی میان بزرگان حوزه (۳۳۱) از این نکته بینی هاست که در جای جای کتاب به وفور دیده می شود.

رفیع پور در پایان این فصل گفته است:«به همان نسبت که نقش مذهب در جامعه (از بیرون و درون) تضعیف شود، نظام اجتماعی و پیوندهای درون آن سست خواهد شد و کنترل جامعه چه در بعد فردی و خانوادگی (مثلا انحراف جوانان) و چه در بعد اجتماعی (بی نظمی و آشفتگی) دشوار خواهد شد.» – ص ۳۶۰-

ارزیابی توانایی های برخی رهبران انقلاب

دکتر رفیع پور در بخش دوم کتاب، پس از کوشش در جهت تبیین انقلاب اسلامی، چند چهره را برای ارزیابی توانایی رهبران انقلاب برگزیده است: امام خمینی، روحانیون، دکتر بهشتی و میرحسین موسوی. (صص ۱۲۴- ۱۱۹) وی اگرچه چندین بار از تندروی های میرحسین در دوران نخست وزیری اش و نیز ناهماهنگی وی با رییس جمهور وقت انتقاد کرده، اما با توجه به دو ویژگی شخصی مهندس موسوی افسوس خورده که چرا وی از سال ۱۳۶۸ از صحنه سیاست کنار رفت: «اولا ایشان به عنوان معمار، دارای قدرت تجسم برای برنامه ریزی بود. بدین معنی که وی می توانست تجسم کند که از تئوری و تصور یک هدف تا عمل چه مراحلی باید طی شود … ثانیا بر اساس مطالعاتش در زمینه جامعه شناسی (هرچند نه به عنوان یک متخصص)، تصورات قابل استفاده ای درباره یک جامعه ایده آل داشت. اما برعکس جامعه شناسان تئوریک، قادر بود تا حدودی تصورات خود را با آموزش معماری و عملی خود … پیوند بزند. (ص ۱۲۳) وی همچنین امام خمینی را تواناترین رهبر انقلاب ارزیابی کرده است. (ص۱۲۰)

در بخش پایانی کتاب نیز وی تلویحا موسیقی سنتی ایران را دارای  ابعاد مخربی چون فردگرایی، حزن، بی قیدی و تمایلات شهوانی دانسته که به تداوم سلطه کشورهای استعماری یاری رسانده است. (ص ۴۹۸) مشابه این ادعا را احمد شاملو نیز علیه موسیقی مقامی ایران مطرح کرده است.

واپسین ادعای دکتر رفیع پور نیز سلسله صفویه را نواخته است. او با حمله شدیدی به شاهان صفوی، تشکیل این سلسله را حاصل همکاری برخی ایلات ایرانی با مسیحیان اروپایی برای تضعیف حکومت عثمانی و جلوگیری از گسترش اسلام به اروپا دانسته و قاطعانه ادعا کرده است:«اگر صفویه نبود ما امروز با یک اروپای اسلامی رو به رو بودیم.» – ص ۴۸۹-

کتاب «توسعه و تضاد» به خاطر حملات و انتقاداتش نسبت به سیاست های دولت هاشمی رفسنجانی شهره شده است، اما به نظر می رسد که باید کتاب را امروز یک بار دیگر خواند و جور دیگری هم باید دید. چه بسا بهتر باشد که بار دیگر به دست نویسنده توانمندش بازنگری و بازنویسی شود. جامعه هیجان زده امروز ما تشنه چنین نگاه های علمی، منصفانه و دلسوزانه است.

نقد دکتر حسن محدثی بر این کتاب (۱ ، ۲ ، ۳)

پی نوشت: جامعه‌شناسی هیأت در محله‌ها در نظام سنتی ما از نگاه دکتر رفیع پور

امسال سال سومی است که در درس خارج آیت الله سید علی محقق داماد شرکت می کنم. و امروز برای دومین بار سر کلاس اشکال کردم. اشکال کردن در اصطلاح طلبگی به معنی  سوال کردن  است.

سوال کردن سر کلاس را از کودکی بلد بودم. یادم هست یکی از معلم های ریاضی ما دوران راهنمایی ام مرا به خاطر همین مسئله تشویق کرد. و من همیشه توی ذهنم سوال داشتم. بخاطر تنبلی بود یا چیز دیگر نمی دانم ولی هیچوقت نتوانستم به اندازه سوال های توی ذهنم مطالعه کنم و برایشان جواب پیدا کنم.

هنوز هم روزهای اولی که به حوزه آمدم را به خوبی به یاد می آورم. روزی مدیر مدرسه مان، همان آقای جاویدی کرمانی که پیش تر ها هم برایتان گفته بودم+، به همراه سید جوانی سر کلاس آمد و گفت ایشان داماد فلان آقا هستند و حافظ کل قرآن هستند و از این تعریف ها و خلاصه ایشان شدند استاد ما. چند جلسه ای سر کلاس بودیم و چند بار اشکال کردم و اعصابم از پاسخ های استاد خرد شد. فکر می کردم پاسخ استاد ربطی به سوال من ندارد. آخر کار آمدم انتهای کلاس، جایی که درهای قدیمی کلاس (که به سبک معماری قدیمی ساخته شده بود) رو به حیاط باز می شد به در تکیه دادم و نشستم. آن روزها متوجه این نبودم که نباید اینطور نشست و این نوعی بی احترامی به استاد تلقی می شود. روزی آقای جاویدی مرا در آن حالت دید و بعد از کلاس گوشمالی حسابی داد که چرا اینطوری می نشینی سر کلاس. من هم علت را گفتم. برایم گران تمام شد چون آقای جاویدی پسرعمویم را می شناخت. البته دامنه اعتراضات از استاد بالا گرفت و آقای جاویدی بالاخره استاد را تغییر داد.

توی حوزه کم کم سعی کردم یاد بگیرم چطوری باید سوال پرسید؟ از لابلای کتاب ها و حرف های این و آن فهمیدم که سوال کردن هم اینقدرها بی در و پیکر نیست. و اینطور نیست که هر چیزی به ذهنت آمد را بپرانی وسط کلاس. فهمیدم که سوال های تو نشان دهنده شخصیت توست.

این ها کمی مرا محافظه کار کرد. دیگر نمی شد هر سوالی را پرسید. پرسیدن بعضی سوال ها برایت گران تمام می شد. البته نه اینکه همه جا. بعضی وقت ها قانون این بود که حرف بعضی ها را نمی شود به راحتی زیر سوال برد، چرا که با این کار اول خودت زیر سوال می رفتی. اما در عین حال توی همین جو هم هستند آدم های که همه چیز را با نگاه عقلانی نگاه می کنند و طبیعتا می توانی بیشتر بپرسی.

فهمیدم بیشتر حوزوی ها نوعی نقل گرا هستند و البته بعضی ها هم عقل گرا. و کم کم فهمیدم که هر دو راه می شود راهی باشد برای رسیدن به حقیقت. فقط هر کدام قاعده خودش را دارد.

برای خود من خیلی سخت بود که بپذیرم به خاطر بزرگی صاحب سخن نباید به سخنش اشکال کرد. می گفتم بحث علمی است دیگر. فرقی نمی کند چه کسی باشد. به قول معروف «نحن ابناء الدلیل» ما فرزندان دلیل هستیم و استدلال هر سخنی را باید بشنویم و بعد بپذیریم یا رد کنیم.

توی این چند سالی که درس خارج رفتم یکی از مسائلی هم که برایم خیلی مهم بود نحوه برخورد استاد با اشکال بود. برایم مهم بود که شاگردهای قدیمی به چه صورتی سوال می کنند؟ از چه چیزهایی می پرسند؟ با چه لحنی؟ از چه جملاتی استفاده می کنند؟ و از آن مهم تر این بود که استاد چطور با اشکال کننده برخورد می کند؟ چگونه پاسخ می دهد؟ چقدر حق مدار است و جسارت کوتاه آمدن از سخنش را دارد؟ چقدر سر حرف خودش می ایستد و با چه معیارهایی؟ اصلا همین چیزها می شود یکی از ملاک های مهم در انتخاب استاد.

دو سالی که با علی سر کلاس آیت الله داماد حاضر می شدم سعی می کردم حواسم به این چیزها جمع باشد.

فهمیدم که اینجا دیگر اشکال کردن فقط یک حرف نیست که بزنی و تمام شود. درس خارج، یعنی افرادی که حواسشان هست یک کلمه ات یعنی چه؟ و از همه مهمتر استاد در اینجا کسی نیست که به این راحتی بتوانی زیر سوالش ببری که این مسئله را نمی داند. خودش صاحب سبک است. برای پرسیدن یک سوال خوب باید خوب حواست به درس باشد. تازه صرف حواس جمعی کافی نیست. اینکه کجا بپرسی و چگونه و با چه ادبیاتی، حتی تن صدا هم مهم است.

هفته پیش بالاخره با کلی ترس و لرز اولین اشکال را پرسیدم. دوست نداشتم وقت سوال کردن اجازه بگیرم یا مثلا جمله ای بگویم که نشان دهد من می خواهم بپرسم. فقط یک جای مناسب لازم بود تا سوالم را بپرسم. توی حوزه بدون اجازه سوال پرسیدن بی ادبی محسوب نمی شود. البته وسط کلام هم نباید پرید.

در صنف ما اعتقاد بزرگان حوزه این است که رشد طلبه به اشکال کردنش است. می گویند شیخ عبد الکریم حائری طلاب را برای اشکال کردن خیلی تشویق می کرده و این خصلت در شاگردان شیخ به خوبی به جا مانده است. امام خمینی هم همین سبک را داشته است. پدرم نقل می کند در نجف اشکال های حاجاقا مصطفی و امام دیدنی بود. گاهی امام از دست حاجاقا مصطفی جوش می آورد و مثلا می گفتند: «مصطفی! کاری نکن که با هم به بازار برویم و ببینیم عرف بازار حرف من را می پذیرد یا حرف تو را؟!»

هفته پیش بحث درسی ما در مورد رمی جمره (به شیطان سنگ زدن در حج) بود. بحث رسید به جایی که اتفاقا از نگاه علم فیزیک هم می شد مسئله را بررسی کرد. آیت الله محقق که خودش علاوه بر دروس حوزه به صورت تجربی در علوم مهندسی هم دستی دارد در این باره بحث کرد.

توی ذهن من این سوال قدیمی آمد که آیا اساسا در بحث فقهی دقت های علمی چقدر جا دارد یا نه؟  از نگاه خودم سوال خوبی بود و ارزش مطرح کردن داشت. به خودم مسلط شدم و بالاخره در یک زمان مناسب سوالم را پرسیدم. آقای محقق مستقیم به من نگاه می کرد. نگاهش با همیشه فرق می کرد و می شد فهمید که انگار می گوید: چه عجب! تو هم یک چیزی گفتی بعد دو سال. آقای محقق حواسش به این چیزها خیلی جمع است. حتی به اینکه کدام شاگرد چه چیزی را می پرسد. یا حتی اینکه دیروز یا روزهای گذشته چه چیزی را پرسید. عرقم در آمده بود و داشت صدایم می لرزید ولی حرفم را زدم.

استاد پاسخم را داد. خوبی آقای محقق این است کمتر سوالی را بی پاسخ می گذارد. حتی سوال های بی ربط را هم به گونه ای جواب می دهد. و به هیچ وجه شاگرد را تحقیر نمی کند. اینطوری است که به آدم احساس امنیت دست می دهد که می تواند بپرسد.

وقتی پاسخم را گرفتم متوجه شدم که ادبیاتم خوب نبود. باید طور دیگری می پرسیدم. ولی بالاخره تجربه اول بود. امروز هم اشکال دیگری کردم. سعی کردم اشتباه قبلی را نداشته باشم. یک جای دیگر کارم لنگ بود. کجا؟! نمی دانم. باید فکر کنم.

به هر حال خیلی حس خوبی است که می توانی سر کلاس اشکال کنی. نا خودآگاه توی ذهنت این قانون هست که «اشکال می کنم، پس هستم!»

مدرسه فیضیه بین حرم حضرت معصومه و مدرسه دارالشفا قرار گرفته است. این دو مدرسه سابقه دیرینه ای دارند و البته مدرسه فیضیه که در جنوب مدرسه دارالشفا قرار دارد، از شهرت بیشتری برخوردار است. مدرسه دیگری نیز در اواخر دوره پهلوی از سوی مرحوم آیت الله العظمی محمد رضا گلپایگانی ساخته شد تا برای تشکیل دروس دوره سطح و خارج مورد استفاده قرار گیرد.

در عکس زیر حجة الاسلام سید علی خمینی نوه امام خمینی و کوچک ترین فرزند مرحوم سید احمد خمینی را می بینید که امروز بعد از شرکت در کلاس درسش در مدرسه آیت الله گلپایگانی عازم شرکت در کلاس درس بعدی اش در مدرسه دارالشفاست. این نوه امام خمینی آخرین سال دوره سطح را می گذراند که می شود سال دهم حوزه.

مسجد اعظم قم نیز که در سمت غربی حرم حضرت معصومه ساخته شده و به آن متصل است، از نیم قرن پیش به عنوان محل تدریس مراجع تقلید بزرگ حوزه علمیه قم مورد استفاده قرار می گیرد. این درس ها به دلیل شرکت گسترده تر طلبه ها و جایگاه ویژه مراجع تقلید، در شبستان های این مسجد برگزار می شود. کثرت طلبه های شرکت کننده در این درس ها گاهی منجر به پر شدن شبستان و نشستن طلبه ها در بیرون محل درس می شود.

مسجد اعظم قم را حدود شصت سال پیش، آیت الله العظمی بروجردی ساخت تا هم مورد استفاده زائران حرم قرار گیرد و هم دروس حوزوی در آن تشکیل شود. از آن زمان تاکنون بسیاری از مراجع و علمای مهم شیعه همچون حضرات آیات عظام بروجردی، گلپایگانی، امام خمینی، مرعشی نجفی، شریعتمداری، فاضل لنکرانی و … در شبستان های این مسجد به تدریس و گاه به اقامه نماز جماعت پرداخته اند. در عکس زیر، آیت الله العظمی سید موسی شبیری زنجانی در حال تدریس خارج فقه در شبستان دارالتلاوة مسجد اعظم قم است و عکسی از مرحوم آیت الله العظمی بروجردی نیز به مناسبت پنجاهمین سالگرد درگذشت ایشان در این شبستان نصب شده است.

سید مرتضی ابطحی: شاگردان آیت‌الله سید علی محقق داماد، پس از دو هفته تعطیلی کلاس برای تبلیغ در روزهای آخر ماه صفر دوباره به کلاس آمدند تا پای درس استاد بنشینند. شاگردان درس خارج که دوره ۱۰ ساله مقدمات و سطح را طی کردند، در کلاس‌های «خارج» روش فهم استدلالی مسائل دینی را فرا می‌گیرند. در این کلاس‌ها، استاد با توجه به آخرین نظریات خود به ارائه استدلال‌های مربوط به هر موضوع می‌پردازد و «روش استدلال» را عملا به شاگردانش آموزش می‌دهد. این روش زمان‌بر، ولی عمیقا تأثیرگذار است؛ به طوری که شاگردان یک استاد خواه ناخواه در مشی فکری و عملکرد خود از استاد متأثر می‌شوند. میانگین یک دوره درس خارج اصول آیت‌الله سید علی محقق داماد در حدود ۸ سال و خارج فقه در حدود ۳۰ سال است.

آیت‌الله محقق‌داماد در روش فقهی اصولی خود بیشتر متأثر از مرحوم پدرشان است. آیت‌الله سید محمد محقق‌داماد، از بزرگترین اساتید حوزه علمیه قم و داماد مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی، موسس حوزه علمیه قم بود. آنگونه که آیت‌الله جوادی آملی می‌گوید:«در آغاز ورود به حوزه علمیه قم  به درس‌های خارج فقه اساتید و علما سر زدیم و از میان درس‌های فقه، تنها درس خارج فقه مرحوم استاد آیت‌الله حاج سید محمد محقق داماد را از همه آن دروس قوی‌تر و عمیق‌تر و مطلوب نظر دیدیم؛ زیرا ایشان فراغت خوبی داشتند و برای درس، تتبع کافی و مطالعه لازم را به عمل می‌آوردند. لذا محضر ایشان را حدود ١٢ الی ١٣ سال درک کرده و استفاده کردیم.» محقق پسر، تقریرات پدر را خیلی خوب نوشته است. محقق داماد اگرچه تصمیمی‌برای چاپ این تقریرات ندارد، اما به هر حال بر اساس مراجعه به همین تقریرات است که شاگردان استاد در بعضی موارد شاهد نقدهای ایشان به استنباطات پدرشان هستند. علاوه بر تقریرات آیت‌الله سید علی محقق داماد، سایر شاگردان پدرشان همچون حضرات آیات مومن، جوادی‌آملی، مکارم‌شیرازی و طاهری اصفهانی هم از درس داماد بزرگ تقریراتی نوشته‌اند.

***

آیت‌الله محقق داماد خوش بیان است. او درس خارج خود را از مدرسه خان (آیت‌الله بروجردی) آغاز کرد و پس از مدتی در مدرسه گلپایگانی ادامه داد. البته چند سالی است که به مدرسه دارالشفا منتقل شده است. شاگردان که تعدادشان به‌طور میانگین ۵۰ نفر است؛ بر خلاف رویه معمول حوزه که شاگرد روی زمین می‌نشیند، روی صندلی می‌نشینند و اینگونه است که فضایی متفاوت از فضای درسی معمول حوزه را تجربه می‌کنند.

استاد در روند تدریس خود گاهی مسلمات پذیرفته شده و مشهورات فقهی را به چالش می‌کشد تا از این منظر به شاگردان خود نشان دهد چگونه نباید پیش فرضی در بحث تحقیقی داشت.

آیت‌الله در بررسی‌های فقهی شیوه منحصر به‌فردی دارد. او ابتدا تمام روایات مرتبط با یک بحث را به صورت اجمالی مطرح می‌کند. با این کار شاگردان تصویری کلی از وضعیت صورت مسئله به دست می‌آورند و در بحث سردرگم نمی‌شوند. پس از این مرحله، ایشان به بررسی مفاد تک تک روایات می‌پردازند و به قول معروف آنها را جرح و تعدیل می‌کنند. در نتیجه این فرآیند است که شاگرد می‌تواند با سندشناسی روایی، کتب حدیثی و تفاوت نسخه‌ها که از تخصص‌های محقق داماد به شمار می‌رود، بیشتر آشنا شود. در عین حال آیت‌الله محقق داماد تسلط چشمگیری بر کتب روایی دارد و گاه روایتی را که کسی از پیشینیان بدان اشاره نکرده، شاهدی برای بحث می‌آورد.

متن اصلی مورد بررسی در کلاس فقه، کتاب «عروه‌الوثقی» آیت‌الله سید محمد کاظم طباطبایی یزدی است. حاشیه نوشتن بر عروه یکی از نشانه‌های اجتهاد فرد در سیستم حوزوی شناخته می‌شود. البته آیت‌الله محقق داماد در بخش‌هایی که عروه مسائلی را اشاره نکرده است، براساس تحریرالوسیله امام خمینی درس را ادامه می‌دهند. در حال حاضر بحث حج در کلاس فقه ایشان برمبنای تحریرالوسیله امام خمینی پیش می‌رود.

محقق‌داماد در عین بررسی تفصیلی خود، نظرات صاحب جواهر، مرحوم آقای خویی، امام خمینی و مرحوم فاضل لنکرانی را به اختصار مطرح و بررسی می‌کند. وی در برخورد با روایات سعی می‌کند از تمام ابزارهای ممکن استفاده کند تا روشی متفاوت از روش معمول حوزه را به شاگردانش بیاموزد. استاد در عین آنکه دقت‌های رایج حوزوی را در متن اعمال می‌کند، اما هیچگاه در متن غرق نمی‌شود. محقق سعی در برقراری دیالکتیکی پویا بین متن روایی و متن تاریخی دارد. از همین منظر او گاه بحث‌هایی را به کتب تاریخی ارجاع می‌دهد و در راستای فهم تاریخی، حتی ابایی از رجوع به علم جغرافیا ندارد. در حقیقت محقق داماد به «عرف» توجه ویژه ای دارد و از همین رو است که نگاه روایی او بیش از آنکه نگاهی فلسفی و بریده از زمان و مکان باشد، نگاهی عرفی است. البته نباید تصور کرد که عرف‌گرایی محقق از جنس عرف‌گرایی روشنفکران است. او تلاش می‌کند روایات را در فضای واقعی خویش معنا کند و از این منظر نشان داده است که می‌توان واقعیت امروز را با متون دیروز جمع کرد.

***

طبیعتا چنین نگرشی به روایات به حضور فعال اجتماعی منجر می‌شود. محقق داماد در سال‌های آغازین جمهوری اسلامی‌در صحنه سیاست فعال بود. او در جلسات شورای عالی انقلاب فرهنگی شرکت می‌کرد و عضو شورای تدوین قوانین بود. او از اعضای فعال جامعه مدرسین بود که البته چندسال پیش به دلیل پاره‌ای مسائل از آن کناره‌گیری کرد. شکل‌گیری امتحانات منسجم در حوزه توسط شورای مدیریت و بیمه طلاب از طرح‌های ابتکاری محقق داماد بوده است.

بر خلاف دکترسیدمصطفی محقق داماد که در صحنه سیاسی کشور هنوز هم حضور فعالی دارد، برادر بزرگتر به‌رغم اطلاع از وضعیت سیاسی-اجتماعی کشور به ندرت از سیاست سخن به میان می‌آورد. البته در صحبت‌هایی که با سید حسن خمینی پس از درس دارند، گهگاه حرف و حدیث‌های سیاسی هم رد و بدل می‌شود.

***

سید حسن خمینی نوه امام خمینی حدود ۱۲ سال است که «مستشکل» اصلی درس به شمار می‌رود. سید حسن آقا مباحث اصول را به طور کامل تقریر کرده و این روزها در حال بازنگری این مباحث است.

منش حاکم بر استنباط فقهی ایشان در کلاس اصول نیز قابل مشاهده است. همچون درس فقه آیت‌الله محقق داماد، اصل در درس اصول ایشان آن است که بحث‌ها به صورت کاملا خلاصه مطرح شود. یکی از علل شلوغ نبودن درس آیت‌الله همین روند وی است. کتاب مورد بحث در دروس خارج اصول، «کفایه الاصول» مرحوم آخوند خراسانی است. آخوند که در کنار مرحوم نایینی تئوریسین فقهی سیاسی مشروطه به شمار می‌آید، مسائل علم اصول را به صورت مختصر بیان کرده است. محقق داماد به‌رغم بسیاری از اساتید حوزه که به مختصر بودن کفایه ایراد می‌گیرند، این رویه آخوند را می‌پسندد. اگر چه محقق داماد نظرات مختلف را در مطالعات شخصی خود پیگیری می‌کند، اما در روند تدریس سعی وی بر آن است که برخلاف رویه معمول دروس خارج اصول، مراجعه به آراء دیگران را به خود شاگرد محول کند. در عین حال او بنا به تناسب در بخش‌هایی که مخالفت عمده‌ای با نظر آخوند مطرح شده، نظرات مرحوم نایینی، اصفهانی، آقاضیاء عراقی، سیدمحمدباقر صدر و امام خمینی را بررسی می‌کند.

آیت‌الله در کلاس درس اصول خود به طور متمرکز به مباحث سنتی اصول می‌پردازد و به مباحث نو توجهی نشان نمی‌دهد. ایشان در مواردی، نوآوری‌هایی هم دارند و سعی می‌کنند با ارائه بحث‌های اصولی به صورتی «عقلایی»، مباحث را ملموس‌تر کرده و از افتادن در بحث‌های عقلی یا عرفی صرف بپرهیزند.

***

اگر چه استاد تنها به فقه و اصول شهرت دارد؛ اما تسلطش در علوم دینی منحصر در این‌دو علم نیست. آیت‌الله سید علی محقق داماد استاد تفسیر هم بوده است. همه ساله در شب‌های ماه رمضان هم با دوستانش جلسه بحث تفسیر قرآن دارند.

در عین حال آیت‌الله محقق داماد یک فعال اجتماعی پیشرو در کارهای خیریه هم هست. او صندوق ذخیره علوی را بنیانگذاری کرد و در کنار آن به احداث بیمارستان، مدرسه و مسجد مشغول شد. او حتی شهرک‌هایی را برای اسکان نیازمندان بنا کرد. محقق‌داماد هوش بالایی دارد و بخشی از علوم مهندسی را به‌طور حاشیه‌ای فرا گرفته است. وی طرح اسکان متمرکز طلاب را مطرح و پیگیری کرد که نتیجه آن را امروز با نام شهرک مهدیه می‌شناسند. آنطور که می‌گویند فعالیت‌های اجتماعی محقق داماد بیشتر متأثر از دایی ایشان، مرحوم شیخ مرتضی حائری است. شیخ مرتضی‌حائری علاوه بر وجهه قوی علمی، ثمرات بزرگ اجتماعی داشت.

***

انتشارات صدرا و انتشارات نسل جوان نتیجه همکاری آیت‌الله محقق داماد با آیت‌الله مکارم شیرازی و آیت‌الله شهید مطهری است. محقق داماد که در سال‌های پایانی دهه ششم عمرش قرار دارد،  به‌رغم تسلط  بر آثار حوزوی و آشنایی فوق‌العاده با مباحث روز و ادبیات، تنها چند کتاب به چاپ رسانیده است که ارتباطی با مسائل فقهی ندارد. البته این هم از خصلت‌های رایج درس خواندگان حوزه قم است و محقق داماد راه اساتید خود را می‌پیماید. مرحوم سید محمد محقق داماد و مرحوم شیخ مرتضی حائری نیز همین رویه را پیش گرفته بودند. محقق داماد همچون گذشتگان خود، در عین آنکه در مقایسه با هم‌سلکان خویش کاملا فعال است، اما به شدت از مطرح شدن در فضای عمومی‌جامعه ابا دارد. امام خمینی در سال‌های آغازین انقلاب اسلامی‌از محقق داماد برای حضور در شورای نگهبان و شورای عالی قضایی دعوت به عمل آورد؛ اما وی ترجیح داد در حوزه بماند و به آموزش طلاب بپردازد.

***

آیت‌الله روزهای جمعه در دفتر خود می‌نشیند تا روضه‌ای را که از زمان مرحوم پدرشان آغاز شده، برپا کند. این جلسه، هم‌نشینی‌ای برای بزرگان قم محسوب می‌شود. البته ارتباطات ایشان به جلسات روز جمعه محدود نیست. آیت‌الله محقق داماد و آیت‌الله شبیری زنجانی  و چند تن دیگر از فضلای قم از جمله آیت‌الله استادی و آیت‌الله خرازی هر روز در دفتر آیت‌الله شبیری گردهم می‌آیند و به بحث علمی‌می‌پردازند. قرابت خاندان شبیری و داماد به زمان پدرانشان باز می‌گردد. آنطور که آیت‌الله منتظری در خاطراتش آورده است: «مرحوم امام با آیت‌الله سید احمد زنجانی، پدر آقای حاج آقا موسی شبیری زنجانی و مرحوم آقای داماد یک مباحثه سه نفری داشتند. این مباحثه عصرها در مدرسه فیضیه بود و یکی، دو ساعت هم طول می‌کشید، مباحثه بیشتر بین مرحوم آقای داماد و مرحوم امام خمینی بود. گاهی اوقات صدایشان در همه مدرسه می‌پیچید.» (خاطرات آیت‌الله منتظری، ج ۱، ص ۲۰۰ )

***

محقق داماد نگاه تیز و گیرایی دارد و صدایش رسا و گرم است. در بیشتر موارد رویه‌اش پاسخ دادن به اشکال شاگرد است. او معمولا هیچ سوالی را بی‌پاسخ نمی‌گذارد و در صورت وارد بودن اشکال، ابایی از پذیرش آن ندارد. در عین حال ارتباطی عاطفی و محترمانه با مخاطب برقرار می‌کند. برای کلاسش دفتر حضور و غیابی جز ذهنش ندارد که آن‌هم کاملا دقیق است.

حضور محقق داماد در فضای فکری حوزه نشان از حیات تفکری دارد که سعی در برقراری تعادل بین بنیان‌های سنت و زندگی جدید دارد و شاگردان محقق داماد روز به روز بیشتر با این رویه استادشان آشنا می‌شوند.

——————–

این نوشته در شماره ۸۷۹ اعتماد ملی در روز پنجشنبه, اسفند ۲۲, ۱۳۸۷ منتشر شد.

لینک این نوشته در سایت آیت الله بروجردی

مطالب مرتبط:
اعتماد ملی ص ۱۳
اعتماد ملی ص ۱۷
هشت پلان درباره آیت‌الله سیدعلی محقق داماد
محقق داماد؛ استادی از نسل سوم
تکثر مکاتب‌ اجتهادی تشیع: قم، نجف و سامرا

نوشته شده در  ۸۷/۱۲/۲۳ساعت ۲۱:۴۶

او در سن ۶۰ سالگی به قصد زیارت عازم مشهد شد و پس از مشاهده اوضاع نابسامان حوزه علمیه این شهر، مشابه شیخ عبدالکریم حائری یزدی در قم به احیای این حوزه پرداخت. او از سال ۱۳۳۴ شمسی در مشهد ماندگار شد و ۲۰ سال حضور او در مشهد، علاوه بر تقویت مرجعیت وی به احیای حوزه‌ای منجر شد که سرکوب‌های عصر رضاخان آن را از اثرگذاری دور کرده بود. آیت‌الله خامنه‌ای که در زمان ورود آیت‌الله‌العظمی میلانی به مشهد از طلبه‌های جوان این شهر بودند و خودشان نیز مدتی در درس خارج آیت‌الله میلانی شرکت کرده بودند، درباره تاثیرات حضور این مرجع تقلید در مشهد معتقد هستند: «ما دیدیم که مرحوم آیت‌الله میلانی از کربلا که نزدیکی نجف بود آمدند تا مشهد و یک حوزه علمیه بزرگی را به‌وجود آوردند. این یک واقعیت است. از برکت الهی برای حوزه علمیه مشهد وجود آیت‌الله میلانی بود.»
محبوب نوگرایان
آیت‌الله العظمی سیدمحمدهادی میلانی در سالی وارد مشهد شد که نیروهای هوادار دکتر مصدق نفوذ بالایی در میان قشر مذهبی شهر داشتند. استاد محمد تقی شریعتی و طاهر احمد‌زاده به عنوان دو چهره فعال سیاسی – مذهبی شهر، نقش بسیار مهمی در جذب جوانان و جلوگیری از گسترش افکار مارکسیستی ایفا می‌کردند. روحیه میانه‌رو و فرهنگ دوست او که حاصل شش دهه حضور وی درعراق بود، کمک زیادی به تحکیم روابط او با نواندیشان دینی می‌کرد. به‌این ترتیب بیت آیت‌الله میلانی به پاتوق نیروهای فعال و جوانان مذهبی بدل شد. پرویز خرسند که در آن سال‌ها از نویسندگان و فعالان سیاسی و مذهبی این شهر به حساب می‌آمد، به یاد می‌آورد که به همراه امیرپرویز پویان به خانه آیت‌الله میلانی می‌رفته و روابط صمیمانه‌ای با او داشته است. خرسند می‌گوید که دکتر علی شریعتی را نیز نخستین بار در خانه آیت‌الله میلانی دیده است: «منزل آیت‌الله میلانی آن موقع پاتوق روشنفکران مذهبی بود. همه طلبه‌ها و غیرطلبه‌ها می‌آمدند. البته بیشتر دانشجویان می‌آمدند. من هم آنجا می‌رفتم. به یاد دارم طلبه‌ها خیلی به من متلک می‌گفتند که چرا ریش نمی‌گذاری؟! آخرش حوصله‌ام سر رفت و روزی به آقای میلانی گفتم که این طلبه‌ها خیلی به من گیر می‌دهند. شما تکلیف مرا روشن کنید. آقای میلانی لبخندی زد و گفت: «من تا به حال یک بار به تو گفته‌ام که چرا ریشت را می‌زنی؟» من و امیر پرویز پویان زیاد به آنجا و نیز نماز آقای میلانی در صحن نو حرم می‌رفتیم. کسانی که مبارز بودند پیش آقای میلانی می‌رفتند و او را دوست داشتند. آیت‌الله میلانی نماز عید فطر را هم به باغ تلگرد می‌آمد که متعلق به طاهر‌احمدزاده بود. این باغ آن زمان بیرون مشهد بود و انگور زیادی داشت. به هر حال ما رفت و آمد زیادی به خانه آقای میلانی داشتیم. حدود سال ۴۱ بود؛ یعنی قبل از قضایای خرداد ۴۲٫ یک بار وقتی در خانه آیت‌الله میلانی بودیم، دیدم پچ پچی در محفل افتاد. می‌گفتند علی شریعتی آمده است. من هیچ‌گاه از آیت‌الله یک چهره اسطوره‌ای و با تبختر در ذهن نداشتم اما فراموش نمی‌کنم و برایم عجیب بود که آیت‌الله میلانی یکباره از جا پرید و از طبقه دوم به کوچه آمد تا قبل از اینکه شریعتی به او برسد، او به شریعتی برسد. آن دو همدیگر را بغل کردند و بوسیدند. این جریان خیلی برایم جالب بود. من تا آن روز شریعتی را ندیده بودم و هیچ تصویری از او نداشتم، ولی قبل از آن او را می‌شناختم و نامش را شنیده و برخی آثارش را خوانده بودم. آن زمان او به دلیل درگذشت مادرش به ایران آمده بود و پس از مدتی اقامت در ایران به فرانسه بازگشت.

دکتر علی شریعتی نیز که ابتدا روابط نزدیکی با آیت‌الله میلانی داشت با رادیکال شدن مسیر جنبش به انتقادهای بی‌پرده از آیت‌الله و مقایسه با «گورویچ‌» می‌پرداخت. (با مخاطبان آشنا، ص ۱۳)
گویا نزدیکی ولایتی‌های مشهد که تعصب در تشیع خود داشته و با تقریب‌گرایان مخالف بوده‌اند، تاثیر فراوانی در شدت‌گیری انتقادات نواندیشان و انقلابیون علیه آیت‌الله میلانی داشته است. شریعتی نیز در این نامه خود به پدرش استاد شریعتی، تلویحا مرحوم میلانی را به دلیل همین طرز فکر مورد حمله قرار داده است.
اما بررسی اسناد ساواک و خاطرات شفاهی فعالان سیاسی و حوزوی آن روزگار نشان می‌دهد که آیت‌الله العظمی میلانی بر خلاف منش محتاطانه‌ای که در ظاهر داشت، نقش مهمی در مبارزات مسلحانه علیه رژیم شاه ایفا می‌کرده است. فعالان هیات‌های مؤتلفه اسلامی که حسنعلی منصور را به جرم تبعید امام خمینی ترور کردند، مستند شرعی خود برای ترور نخست وزیر شاه را فتوای آیت‌الله میلانی ذکر می‌کنند. هرچند در یکی از اسناد ساواک آمده که مرحوم میلانی از استناد ترور منصور به خود ناخرسند بوده و در نامه‌ای به مراجع تهران و قم این فتوا را تکذیب کرده است. (آیت‌الله العظمی میلانی به روایت اسناد ساواک، ج۲، ص ۳۱۸)
با این حال سران موتلفه اصرار داشته‌اند که ترور منصور را به فتوای آیت‌الله میلانی مستند کنند. مرحوم علی دوانی ماجرای نحوه صدور فتوای ترور منصور را در نهضت روحانیون ایران روایت کرده است. (ج۷، صص ۲۳۳ و ۲۳۴)
حساسیت ساواک روی آیت‌الله میلانی سبب شده بود که وی به شدت زیرنظر باشد و حتی گاهی نیز از سختگیری‌های شدید دستگاه‌های امنیتی شاکی شده است. (آیت‌الله العظمی میلانی به روایت اسناد ساواک، ج۲، ص ۳۱۹) اما همه این کنترل‌ها سبب نشد که ارتباط او با روحانیون انقلابی قطع شود. آیت‌الله منتظری در خاطراتش از ارتباطات خود با آیت‌الله العظمی سیدمحمدهادی میلانی سخن گفته و از نقش داشتن وی در کودتای نافرجام مرحوم سرلشکر قرنی خبر داده است:«من در مدتی که تهران بودم مرتبا با آیت‌الله میلانی ملاقات داشتم ولی پس از اینکه آیت‌الله خمینی از زندان آزاد شدند و ما می‎خواستیم به اصفهان برگردیم، رفتیم با بعضی از علمایی که برای آزادی آقای خمینی به تهران مهاجرت کرده بودند و هنوز در تهران بودند، خداحافظی کنیم از جمله برای خداحافظی به منزل آیت‌الله میلانی رفتیم، هنگامی که ما بلند شدیم ایشان فرمودند من با شما یک کاری داشتم، گفتم بفرمایید، گفتند همین روزها یک حوادث و اتفاقاتی پیش می‎آید، شما مواظب استان اصفهان باشید، گویا می‎خواستند بگویند آن منطقه در اختیار شماست. ما این طور استنباط کردیم که ایشان از یک برنامه کودتا مطلع هستند و به این شکل دارند به ما توصیه می‎کنند که نظم آن منطقه را کنترل کنیم. البته پس از مدتی به ما خبر رسید که سرلشکر قرنی و آقا مرتضی جزایری و خبازان را بازداشت کرده‌اند و بعدا شنیدیم که پاکروان رئیس ساواک به مشهد رفته و با آیت‌الله میلانی صحبت کرده در واقع از ایشان بازجویی کرده، بالاخره معلوم شد که برنامه‌ای بوده است که سرلشکر ولی‌الله قرنی کودتایی را ترتیب بدهد و آیت‌الله میلانی هم در جریان این کودتا بوده است و بنا بوده در صورت موفقیت از ایشان حمایت و پشتیبانی بکند که بعدا جریان این کودتا لو رفته است.» (خاطرات آیت‌الله منتظری، ج۱، ص۲۴۴)
اسناد منتشر شده در ساواک نشان می‌دهد که آیت‌الله میلانی پس از بسته شدن فضای سیاسی کشور در چند سال پایانی عمر خود در عین رعایت احتیاطات لازم، تلاش‌هایی در جهت برقراری ارتباط با انقلابیون داشته و در مواقع لزوم آنها را یاری می‌کرده است. وی در این مدت نامه‌نگاری‌هایی با مرحوم آیت‌الله طالقانی داشته و از موقعیت خود برای تخفیف مجازات زندانیان سیاسی بهره می‌گرفته است. همچنین او ارتباطات خود را با امام خمینی که به نجف تبعید شده بود، قطع نکرد و مکاتباتی با وی داشت.
در خرداد ۱۳۴۶ با انتشار اعلامیه‌ای درباره جنگ شش روزه اعراب و اسرائیل با اعراب مسلمان اظهار همدردی کرد و به همین دلیل از سوی ساواک تهدید شد. در همین سال در جریان جشن تاجگذاری به خاطر تبریک نگفتن به شاه، گذرنامه ایشان صادر و دستور خروج وی از ایران داده شد ولی به خاطر ملاحظه نفوذ معنوی‌اش، رژیم از تصمیم خود منصرف شد. همچنین آیت‌الله میلانی پس از شهادت آیت‌الله سعیدی در ۲۴ خرداد ۱۳۴۹ به منظور تجلیل از وی درس خود را تعطیل کرد و به عزاداری پرداخت. (جلد سوم اسناد ساواک، صص ۴۲۸ و ۴۳۰)
از سوی دیگر در ۲۴ تیرماه همین سال رئیس دانشگاه الازهر که از سوی دارالتقریب بین‌المذاهب‌الاسلامیه از قاهره به ایران آمده بود با مرحوم میلانی دیدار کرد. میلانی همچنین در سفر آیت‌الله دکتر بهشتی به آلمان و تکمیل بنای مرکز اسلامی‌هامبورگ نقش مؤثری داشت. وی آثار و تالیفاتی در حوزه تفسیر، فقه و اصول برجای گذاشت که تفسیر سوره جمعه و تغابن، حاشیه بر مکاسب، حاشیه بر عروة الوثقی و چندین رساله فقهی از این دسته‌اند.
سرانجام این مرجع تقلید نامدار معاصر در سن ۸۰ سالگی روز جمعه ۲۹ رجب ۱۳۹۵ قمری برابر با ۱۷ مرداد ۱۳۵۴ در بیمارستان شاهین‌فر مشهد چشم از جهان فروبست. در مراسم تشییع وی معاون و چند تن از وزرای دولت هویدا حضور داشتند و پیکر وی در حرم امام رضا‌(ع) به خاک سپرده شد. در آیین بزرگداشت وی نماینده‌ای از طرف پاپ رهبر کاتولیک‌های جهان حضور داشت. همچنین برخی از چهره‌های سرشناس اپوزیسیون نیز در مجالس ترحیم وی حضور فعال داشتند. پس از رحلت مرحوم آیت‌الله‌العظمی میلانی، حوزه مشهد نیز دچار کمبودهایی شد. اسناد ساواک نشان می‌دهد که برخی از طلاب مشهد نیز پس از میلانی تصمیم به مهاجرت به قم گرفتند. (ج۳، ص ۶۵۱) از این رو شاید بتوان مرحوم میلانی را از واپسین مراجع تقلید بزرگ شیعه مستقر در مشهد دانست که در حیات سیاسی اجتماعی این حوزه نقش‌چشمگیری داشت.

حوزه مشهد؛ حوزه‌ای رنگارنگ

حوزه علمیه مشهد در قرون متمادی، دوره‌های گوناگونی را پشت سر گذاشته است. اما در تاریخ معاصر ایران چندین بار توانسته گوی سبقت را از دیگر حوزه‌های شیعی برباید. شاید مهم‌ترین قدرتنمایی حوزویان مشهد را باید در جریان مخالفت با کشف حجاب رضاخانی جست‌وجو کرد. در این جریان، مراجع و روحانیون مشهد بیش از سایر مراکز فقهی شیعه سنگ تمام گذاشتند و از همین رو با رفتار خشن رضاخان مواجه شدند. تا جایی که مراجع و بزرگان روحانی این شهر از ایران تبعید شدند و محدودیت‌های فراوانی برای بقیه روحانیون اعمال شد.
با این حال نمی‌توان حوزه علمیه مشهد را مکتب متفاوتی دانست، هرچند حوزه این شهر در روزگار ما به مخالفت با فلسفه اسلامی ‌شهره شده و برخی دانش‌آموختگان آن، عنوان «مکتب تفکیک» را بر آن نهاده‌اند تا نشان دهند که علاقه‌ای به دخالت دادن آموزه‌های فلسفی در دین شناسی خود ندارند. عالمان این مکتب به‌گونه‌ای در اعتقادات خود راسخند تا آنجا که به احترام حفظ وحدت عمومی حوزه مشهد و حاکمیت دینی، امام‌خمینی از ادامه درس تفسیر خویش که در قالب برنامه «با قرآن در صحنه» در سال ۱۳۵۸ از تلویزیون پخش می‌شد، امتناع کردند. همچنین در دهه ۷۰ شمسی با حضور دائمی‌یک فیلسوف اسلامی دیگر حوزه علمیه قم (آیت‌الله جوادی‌آملی) در مشهد برای زعامت حوزه علمیه این شهر مخالفت کردند. دلگیری مشهدی‌ها از فلسفه به حدی بوده که صمیمیت و دوستی مرحوم آیت‌الله شیخ مجتبی قزوینی از چهره‌های بارز مکتب تفکیک با امام خمینی (از استادان بنام فلسفه در قم) سبب حیرت برخی استادان حوزه شده بود.
با این حال حوزه مشهد در طول تاریخ خود چندان تحرکی نداشته است. به‌رغم وجود حرم امام رضا(ع) در این شهر که مقدس‌ترین مکان مذهبی ایران شمرده می‌شود، شهر مشهد شهری فقه‌مدار نبوده است. اگرچه در برخی اعصار، این شهر دوره‌های درخشان علمی ‌را تجربه کرده است اما این فقط مشهد نبوده که چنین دوره‌هایی را گذرانده است، شهرهای دیگری همچون اصفهان، زنجان و تبریز حوزه‌های علمیه فعال‌تری داشته‌اند. دروس فلسفه و ادبیات عرب رواج یافت و حضور برخی از مراجع تقلید شیعه همچون آیت‌الله حاج آقا حسین قمی، آیت‌الله سید یونس اردبیلی و آیت‌الله سید‌هادی میلانی در این شهر به دروس فقه و اصول نیز رواج نسبی بخشید. از سوی دیگر، فعالیت انجمن حجتیه نیز از سوی یک روحانی مشهدی منتقد فلسفه به نام شیخ محمود حلبی آغاز شد. با ظهور مکتب فقهای امامیه در دهه ۴۰ شمسی از سوی آیت‌الله‌میرزا مهدی اصفهانی و شاگردانش، بازار داغ دروس فلسفی هم فروکش کرد و سال‌هاست که حوزه مشهد به تبحر در ادبیات عرب اکتفا کرده است.
مکتب تفکیک که از سوی استاد محمد رضا حکیمی ‌(یکی از پیروان مکتب فکری میرزای اصفهانی) به این نام ملقب شده، بدون آنکه فلسفه را نفی کند، خواهان آمیخته نشدن دین‌شناسی با آموزه‌های فلسفی است. بسیاری از بزرگان این مکتب، از استادان بنام و مهم فلسفه بوده‌اند. پیروان مکتب تفکیک اکنون چند سالی است درصدد حضور در فضای حوزه علمیه قم و قانع کردن طلاب آن به یافته‌های فکری خود هستند. آیت‌الله سیدان مشهورترین روحانی مدافع مکتب تفکیک است که دامنه تلاش‌های خود را به حوزه علیمه قم گسترش داده و جلسات مستمری برای طلاب قم دایر می‌کند.
البته در شهر مشهد هم چندان فضای یکدستی حاکم نیست. مرحوم آیت‌الله سید‌جلال الدین آشتیانی که از مهم‌ترین استادان معاصر فلسفه بود، سال‌های متمادی در این شهر به تدریس و تحقیق پرداخت. همچنین در غیاب مراجع تقلید نامداری چون حضرات آیات عظام میلانی، حسن طباطبایی قمی ‌و عبدالله شیرازی، اکنون آیت‌الله عزالدین زنجانی در این شهر بر کرسی تدریس نشسته است. وی از شاگردان درس فلسفه علامه طباطبایی بوده و تسلط فراوانی بر این علم دارد و با پیروان مکتب تفکیک همسو نیست. حوزه مشهد نیز اگرچه جدای از حوزه قم مدیریت می‌شود، ولی همچنان در حاشیه است و طلاب آن همچون گذشته برای سطوح عالی به قم می‌آیند.

نوشته شده در روز سه شنبه ششم مرداد ۱۳۸۸ساعت ۲:۱

امّا دروس خارج در واقع جایی خارج از قم برگزار نمی شوند. این کلاس ها مانند دیگر دروس حوزوی در قم برگزار می شوند و به این خاطر «خارج» نامیده می شوند که روش کار در آن، صرفا بررسی استدلال ها و مسائلی که در متن کتاب مطرح شده  است محدود نشده و استاد به بررسی اقوال و نظرات مختلف می­پردازد و براساس دلیلی که خود بر می گزیند، نظریه ای را مطرح می کند. بررسی ادلّه به صورت تدریجی صورت می گیرد و دانشجویان وظیفه دارند به منابعی که استاد در کلاس به آن اشاره می کند مراجعه نموده و آراء را شخصا بررسی کنند. در این کلاس ها، استاد فقط به ذکر اقول بسنده نمی کند و گاهی نظریه ای کاملا جدید را بیان و از آن دفاع می کند. بسته به روش تدریس استاد، شاگردان نیز در مباحثات شرکت می کنند و اگر اشکالی در ذهن  دارند مطرح می کنند و معمولا استاد در همان جلسه پاسخ می دهد. البته گاهی هم اتفاق می افتد که پاسخ به جلسه بعد محوّل می شود.

مبنای بیشتر دروس خارج فقه، کتاب «عروة الوثقی» است. رسم بر این است که علمای حوزه که احساس می کنند به درجه اجتهاد رسیده اند بر این کتاب تعلیقه می نویسند. تعلیقه نویسی، یعنی روشی که نظرات و آراء فرد بر کتاب اصلی به صورت پاورقی اضافه می شود. البته در این میان هستند، کسانی  مانند استاد سیدعلی محقق داماد، که مبنای کار فقه را بر اساس کتاب «تحریرالوسیله» امام خمینی(ره) گذارده اند و از راه، به تقویت حوزه قم کمک می کنند.

مبنای دروس خارج اصول، کتاب «کفایة الاصول» مرحوم آخوند خراسانی است. نام آخوند خراسانی که برای بیشتر روشنفکران ایران یادآور مشروطیت است، برای طلبه ها درس اصول را به ذهن می آورد. کفایه، یکی از کتب سخت حوزه محسوب می شود که مباحث مفصّل و پیچیده اصول را به صورتی خلاصه بیان نموده است. گاه یک خط از کفایه چند صفحه شرح دارد. معروف است که یکی از علمای بزرگ قصد کرد کفایه را آسان نماید، ولی آخوند خراسانی را در خواب دید که وی را از این کار نهی می کند. آخوند ضمن بیان تمام مباحث اصول فقه در یک کتاب ۵۰۰ صفحه ای، به نقد نظریات شیخ انصاری و بعضی نظریات مطرح در زمان خودش می پردازد. کتاب رسائل یا «فرائد الاصول» که حاصل مباحث شیخ انصاری است، نیز یکی از کتب مورد توجه در درس خارج اصول است.

اگر چه این دو کتاب، مبنای کار دروس خارج هستند، امّا در حیطه بررسی نظریات، اصلی ترین کار یک مجتهد که درس خارج می گوید، بررسی آراء و نظریات آیت الله خوئی است. وی که از اهالی خوی ایران بوده است و در نجف تحصیلات خود را نزد اساتیدی چون نایینی و آقاضیاالدین عراقی تکمیل کرد، اگر چه اعتقادی به ورود در سیاست نداشت، امّا توانست تفسیر قرآن، رجال، فقه و اصول را به کمال برساند.

یکی از تفاوت های بارز سیستم آموزش حوزوی و سیستم های کلاسیک، روش آزادمنشانه آن است. طلبه­ها، پس از ۶ سال تحصیل در مدرسه می توانند اساتید خود را خودشان مشخص کنند و هر کس بسته به فاکتورهای بسیاری استادی را انتخاب می کند. معمولا شاگردان یک استاد، خط مشی فکری وی را پذیرا هستند و از این رو است که استاد، تأثیر زیادی روی شاگردان دارد. دروس خارج، از این قاعده مستثنی نیستند. منش فکری، سیاسی و دینی اساتید طبعا در روش استنباط آنها منعکس است.

ابتدای هر سال تحصیلی اساتید یا شاگردان آن ها برگه هایی را چاپ می کنند و موضوع درس و محل و زمان و نام استاد را چاپ می کنند. به وسیله این راه ساده و آسان اطلاع رسانی انجام می شود. البته سال­های اخیر برگه هایی که حاوی لیست اساتید و دروس است، منتشر و توزیع می شود.

علاوه بر مدرسه فیضیه، دو مدرسه خان که با حمایت آیت الله العظمی بروجردی تعمیر شده است و مدرسه آیت الله گلپایگانی در نزدیکی حرم، پذیرای دانش آموزان حوزه هستند. اساتید تازه کار برای تدریس در این مدارس در امتحانی که توسط خود این مدارس برگزار می شود، شرکت می کنند.

پیشنهاد میکنم اینها را هم ببینید:
نوشته تورجان درباره دروس خارج
پای درس خارج منبر نت
داستان عالمان و حاکمان

دروس حوزه های علمیه هفته گذشته آغاز شد. این روزها قم پس از ۳ ماه تعطیلی تابستانی و نیز تعطیلات ماه رمضان، به حالت عادی برگشته و رفت و آمد طلاب در خیابان های مرکزی شهر برای شرکت در دروس حوزه، حال و هوای خاصی به شهر داده است.

مدرسه فیضیه و دارالشفا به عنوان مرکز اصلی دروس عالی حوزه این روزها مثل قبل پر رفت و آمد شده است.

آیت الله سید علی محقق داماد (نوه دختری مؤسس حوزه علمیه قم و فرزند ارشد مرحوم آیت الله العظمی سید محمد داماد) امسال هم به درس خارج فقه خود پیرامون مسأله حج ادامه می دهد. حجة الاسلام و المسلمین حاج سید حسن خمینی امسال هم علاوه بر تدریس کفایه آخوند خراسانی و مکاسب شیخ انصاری، در درس خارج فقه آیت الله محقق داماد شرکت می کند. در اینجا درباره معنی «درس خارج» توضیح بدهم تا پاسخ بسیاری از سؤالات را داده باشم. طلبه ها پس از یک دوره ۶ ساله مقدمات و نیز یک دوره ۴ ساله سطح، از سال یازدهم تحصیلشان دیگر کتاب خاصی را محور درسی خود قرار نمی دهند و به بررسی آرای فقهی و اصولی فقهای مختلف می پردازند. در واقع در دوره درس خارج، روال تدریس استادان، خارج از کتاب دنبال شده و معلوماتی که در دوره ده ساله مقدمات و سطح به دست آمده، در راستای بررسی اجتهادی و انتقادی مسائل و آرای مختلف فقهی به کار گرفته می شود. البته ممکن است که برای منظم شدن بحث، هر استادی طبق فهرست یک کتاب مهم فقهی یا اصولی پیش برود و به نقد و بررسی آن کتاب در کنار نقد و تحلیل دیگر آرای فقهی بپردازد. مثلاً آیت الله محقق داماد در درس خارج فقه خود بر اساس ترتیب کتاب تحریرالوسیله امام خمینی پیش می رود. ایشان پس از طرح دیدگاه امام خمینی به نقد و بررسی آن پرداخته و دیدگاه فقهای دیگر را نیز پیرامون آن مسأله به بحث می گذارد و سرانجام  نظر خود را با دلایلش بیان می کند. حجة الاسلام سید حسن خمینی مهم ترین منتقد و پرسشگر کلاس است که جدال های علمی اش با استاد محقق داماد گاهی صحنه های جالبی خلق می کند و در بسیاری مواقع این استاد و شاگرد نمی توانند همدیگر را اقناع کنند. به قول ما طلبه ها حاج حسن آقای خمینی مهم ترین مستشکل درس آقای داماد است.

آیت الله شیخ محمد یزدی رییس پیشین قوه قضائیه و عضو کنونی شورای نگهبان در سال تحصیلی جدید، به جای مسجد اعظم قم در ساختمان جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به ادامه درس خارج فقه خود پیرامون مبحث قضا مشغول است. آیت الله یزدی که دهمین سال تدریس مجدد خود در قم را آغاز کرده و از تابستان سال گذشته و پس از درگذشت آیت الله مشکینی به ریاست جامعه مدرسین حوزه علمیه قم برگزیده شده و اکنون عالی ترین مقام حوزه است، در درس خارجش بر اساس کتاب «عروة الوثقی» نوشته مرحوم آیت الله سید کاظم یزدی پیش می رود. مرحوم یزدی از مخالفین مهم مشروطه و نیز نظریه ولایت فقیه بوده است و از همین رو آیت الله یزدی در بسیاری از آرای قضایی سید خدشه وارد می کند و نکته جالب درس آیت الله یزدی این است که وی پس از تجربه ده ساله ریاست دستگاه قضایی و نیز تجربه سی ساله حضور در ارکان مهم حکومت اسلامی، با نگاه واقع بینانه تری به آرای سید می نگرد. مهم ترین مستشکل درس وی نیز پسرش حجة الاسلام مجید یزدی است.

این هم عکس دیدنی از حجة الاسلام و المسلمین سید احمد خاتمی امام جمعه موقت تهران و عضو هیأت رییسه مجلس خبرگان رهبری که دقایقی پیش از درس خارجش در مدرسه فیضیه به پیش مطالعه می پردازد.

این روزها همچنین شهر قم پر است از تصاویر مرحوم آیت الله العظمی بروجردی که چهل و نهمین سالگرد درگذشتش امشب در مسجد اعظم قم که از یادگارهای اوست برگزار شد. آیت الله بروجردی در پانزده سال پایانی عمرش به تنها مرجع تقلید شیعیان تبدیل شد. پس از وی هیچ مرجعی نتوانست به چنین جایگاهی دست یابد. وی پس از تضعیف حوزه قم در دوران پس از درگذشت مؤسس حوزه قم (آیت الله العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی) از سوی فرزند ارشد شیخ (آیت الله شیخ مرتضی حائری) و امام خمینی به قم دعوت شد تا زعامت حوزه قم را عهده دار شود. طرفه آنکه در اواخر عمرش به دلیل برخی اختلافات داخلی در مدیریت حوزه بر سر اصلاحات، روابطش با این دو روحانی پر نفوذ به تیرگی گرایید که درباره اش خواهم نوشت. ولی نمی توان انکار کرد که آیت الله بروجردی از نظر عملی و نظری، تأثیرات کم نظیری در قم به جای گذاشت. بعدها درباره این مرد بزرگ و پرنفوذ تاریخ معاصر خواهم نوشت. شناخت زوایای تاریک زندگی آیت الله بروجردی ما را در شناخت بیشتر تاریخ معاصرمان یاری فراوانی خواهد کرد.

نوشته شده در روز سه شنبه بیست و سوم مهر ۱۳۸۷ساعت ۲۱:۱۸

در همین باره بخوانید:

نگاهی از درون به خارج