تورجان » مراجع تقلید

انعکاس عکس ها – ۱۵

علی اشرف فتحی — Tue, 10 Aug 2010 10:28:07 +0000

علی اشرف فتحی: در وبلاگ قبلی ام بخشی به نام «انعکاس عکس ها» داشتم که درباره چند عکس دیدنی چیزهایی می نوشتم. چندی پیش به چند عکس کمتر دیده شده امام برخوردم که گفتم با چند خط توضیح، اینجا منتشر کنم. به هر حال وقتی دوستان سایت جماران مشغول اطلاع رسانی درباره مهم ترین اخبار جهان، اخبار جهان اسلام یا مشاعره هستند، لابد باید ماها درباره این چیزها قلم فرسایی کنیم!

این عکس، امام خمینی را در خانه ای در خیابان قیطریه تهران نشان می دهد و به احتمال زیاد در سال ۱۳۴۲ گرفته شده است. امام پس از سخنرانی آتشین عصر عاشورای ۴۲ (۱۳ خرداد) بازداشت و به تهران منتقل شد. قیام ۱۵ خرداد در اعتراض به بازداشت امام شکل گرفت که با سرکوب شدید رژیم مواجه شد. امام بعد از حدود دو ماه بازداشت، به خانه ای در خیابان قیطریه منتقل شد که متعلق به یکی از تجار تهران به نام روغنی بود. ایشان تا فروردین ۱۳۴۳ در این خانه اقامت داشت و پس از ۱۰ ماه بازداشت و حصر خانگی ، رژیم سرانجام اجازه مراجعت ایشان به قم را صادر کرد.

پس از بازگشت ایشان به قم، هزاران نفر از مردم شهرهای مختلف به دیدن ایشان آمدند. در این عکس مرحوم آیت الله سید کاظم شریعتمداری را می بینید که به دیدن امام آمده است. اهمیت این عکس در آنجاست که آقای شریعتمداری قدرتمندترین رقیب و منتقد امام خمینی در آن سال ها بود و چندان علاقه ای به مبارزه علیه شاه نداشت و ترجیح می داد که حکومت را وادار به تمکین به قوانین خودش بکند و این روش را تا آخرین هفته های عمر حکومت پهلوی ادامه داد. در این عکس آیت الله شهید قاضی طباطبایی امام جمعه تبریز در اوایل انقلاب نیز در کنار مرحوم شریعتمداری دیده می شود.

یکی دیگر از مهم ترین منتقدان فکری امام خمینی که پس از آزادی ایشان به همراه شماری از مردم و روحانیون مشهد به قم آمد، مرحوم آیت الله شیخ مجتبی قزوینی است که از علمای وارسته مشهد و از چهره های برجسته مکتب تفکیک شمرده می شد. حضور ایشان در خانه امام در قم موجب حیرت بسیاری شد که از اختلافات عمیق امام به عنوان استاد برجسته فلسفه حوزه علمیه قم با تفکیکی ها خبر داشتند. آنگونه که از جناب پرویز خرسند ( که خود در این دیدار کنار امام نشسته بوده) شنیده ام طلبه جوانی که در کنار مرحوم قزوینی نشسته، یکی از فرزندان مرحوم حاج شیخ عباسعلی اسلامی سبزواری است که خود وی نیز در این سفر شرکت داشته است. آقای خرسند خاطراتی جالب و شنیدنی از گعده ای که در خانه آیت الله خزعلی با حضور امام، شیخ مجتبی قزوینی و مرحوم اسلامی صورت گرفته نقل می کند.

در این عکس تاریخی نیز آیت الله ناصر مکارم شیرازی در سن ۳۸ سالگی در حضور امام خمینی و مرحوم آیت الله شیخ مجتبی قزوینی برای حاضران سخنرانی می کند. حضور آیت الله مکارم نیز در این جلسه از آن رو مهم است که ایشان از مهم ترین استادان جوان حوزه در آن سال ها و نیز از روحانیون نواندیش حوزه به شمار می رفت که با توجه به نزدیکی به طیف مرحوم آقای شریعتمداری و مدیریت انتشار مجله مکتب اسلام، در بین بخش وسیعی از طیف مذهبی جامعه شناخته شده بود.

در نجف نیز پس از درگذشت ناگهانی مرحوم آیت الله حاج آقا مصطفی خمینی، همگرایی نسبتا خوبی میان امام و منتقدین ایشان ایجاد شد. فضای سنگین نجف در سال های حضور امام، سبب شد که حضور چهره هایی چون آیت الله شهید محمد باقر صدر و آیت الله مرحوم سید محمد روحانی در خانه امام برای تسلیت به مناسبت درگذشت ناگهانی فرزند ارشد ایشان، موجی از امید را میان طلاب انقلابی حامی امام ایجاد کند. اگرچه برخی هنوز هم به چهره هایی مثل مرحوم روحانی با دیده تردید می نگریستند و همین اختلافات به سال های پس از انقلاب هم کشیده شد.

واقعه گوهرشاد؛ جواب هم صدایی مدنی مردم

علی اشرف فتحی — Mon, 09 Aug 2010 08:10:43 +0000

علی اشرف فتحی: شاید خیلی از شما فکر می کنید که کشتار مردم مشهد در مسجد گوهرشاد به دلیل اعتراض آنها به کشف حجاب بوده است. من هم تا همین دیروز، همین تصور رایج را بدیهی می پنداشتم و حتی به کتاب های دم دستی تاریخ هم رجوع نکرده بودم تا این تصور غلط را اصلاح کنم. حتی در نوشته ای که در آخرین شماره های روزنامه اعتماد ملی نوشته بودم، ضمن اشاره به همین تصور به بررسی تفاوت های موجود در موضع گیری حوزه قم و مشهد علیه مدرنیزاسیون رضا شاه پرداخته بودم.

دیروز که برای حل بعضی ابهام ها درباره قضیه گوهرشاد، مشغول جستجو در سایت ها بودم به مقاله ویکی پدیا درباره واقعه مسجد گوهرشاد مشهد برخوردم که دلیل دیگری را برای اعتراض مردم مشهد ذکر کرده بود. به منابع تاریخی هم که رجوع کردم، ادعای مقاله ویکی پدیا را تأیید می کردند که کشف حجاب شش ماه پس از واقعه گوهرشاد واقع شده است. واقعیت آن است که ۲۸ خرداد ۱۳۱۴ دولت محمد علی فروغی در یک بخشنامه مضحک و آمرانه که از تبعات سفر رضاشاه به ترکیه در ۱۲ خرداد ۱۳۱۳ بود، مردم ایران را ملزم کرد که از کلاه پهلوی (یک لبه) دست برداشته و کلاه بین المللی تمام لبه ای به اسم شاپو استفاده کنند. طبق این بخشنامه اگر یک کارمند دولتی از این دستور اطاعت نمی کرد باید قید شغلش را می زد! دو روز بعد نیز دولت بخشنامه دیگری ابلاغ کرد که طبق آن، مجالس ختم اموات فقط در مساجد معدودی که بلدیه (شهرداری) اجازه می داد باید برگزار می شد و استعمال چای، قهوه، قلیان و سیگار نیز در این مجالس ممنوع اعلام شد. (۱)

دستورات آمرانه دولت فروغی که به پشتوانه فکری و اجرایی شخص رضاشاه اعلام می شد طبیعی بود که بر مردم گران آید و در این میان، مشهدی ها پیشتاز اعتراض شدند. روز ۲۱ تیر ۱۳۱۴ عده زیادی از مردم مشهد تظاهرات پر جمعیتی علیه اجباری شدن کلاه شاپو و یکسان سازی لباس برگزار کردند و به مسجد گوهرشاد آمدند. در اجتماع مردم مشهد در گوهرشاد، مرحوم شیخ محمد تقی بهلول سخنان تندی علیه دولت ایراد کرد و خواهان مقاومت مردم شد. پاسخ حکومت به این اعتراض آرام و مدنی مردم مشهد، کشتار وحشیانه معترضین بود و طبق گفته منابع تاریخی، حدود دو هزار نفر در این فاجعه ملی کشته و زخمی شدند. (۲)

مرحوم آیت الله دکتر مهدی حائری یزدی (فرزند آیت الله العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی مؤسس حوزه علمیه قم) در گفتگویی که با پژوهشگران دانشگاه هاروارد در قالب «طرح تاریخ شفاهی ایران» داشته است در این باره می گوید:

« عده زیادی را زنده به گور کردند. به نظر من این یکی از گناهان نابخشودنی و تاریخی رضا شاه بود … من خودم از یکی ازمشهدی ها شنیدم که می گفت … رفتم به عنوان حمال، مرا استخدام کردند … از زیر منبر افرادی که هنوز داشتند نفس می کشیدند آوردم بیرون که ببرند برای دفن.» (۳)

پاسخ کوبنده و غیر انسانی دولت به هم صدایی مدنی مردم مشهد علیه زورگویی مضحک حکومتی به همین جا ختم نشد. فردای آن روز عده ای از علما و روحانیون سرشناس مردم مشهد از جمله آیت الله العظمی سید یونس اردبیلی، آیت الله آقا زاده (فرزند آخوند خراسانی)، آیت الله العظمی سید عبدالله شیرازی، آیت الله آقا بزرگ شاهرودی، آیت الله شیخ هاشم قزوینی و تعدادی از واعظان برجسته شهر بازداشت و تبعید شدند. ۲۵ تیر ماه نیز سرهنگ بیات رییس نظمیه مشهد برکنار شد و رضا شاه گروهی را مأمور بررسی درباره دلایل این واقعه کرد. تحقیقات این گروه پرده از روحیه انتقادی نخست وزیر و سرپرست حرم امام رضا (ع) و همراهی آنها با منتقدین برداشت.

فرزند مؤسس حوزه علمیه قم درباره مخالفت محمد علی فروغی نخست وزیر قدرتمند رضا شاه با اقدامات زورگویانه او گفته است:

« پدرم تلگراف خیلی تندی به رضاشاه کرد از قم که این مسائلی که دارد واقع می شود بر خلاف مذهب است و خلاف مصالح خود ایران است … و من دیگر سکوت را جایز نمی دانم … یادم هست که آن را رضاشاه خودش جواب نداد. فروغی جواب داد به جای رضاشاه … چهار پنج صفحه بود جواب فروغی … یک مسائل عجیبی در آنجا تذکر داده بود … مرحوم فروغی گفته بود … این یک سلسله جریاناتی است که پس از بازگشت شاه از ترکیه، اراده سنیه ملوکانه تعلق گرفته که این کارها بشود. هرچه هم ما می گوییم و هر قدر هم بر خلاف مذهب یا خلاف مصلحت کشور باشد، بالاخره چون اراده سنیه تعلق گرفته، باید بشود …. آن وقت همه تعجب کردند که چطور فروغی با این آزادی، انتقاد کرده اراده سنیه را … یک یا دو هفته بعد از این تلگراف، فروغی از کار افتاد.» (۴)

از سوی دیگر هنگام بازرسی از خانه محمد ولی اسدی که نایب التولیه (سرپرست) حرم امام رضا (ع) و پدر دامادهای فروغی بود، کاغذی در میان نامه‌های اسدی به دست آمده بود که فروغی به طور دوستانه و خصوصی، در پاسخ نامهٔ اسدی ضمن شرح مطالبی دربارهٔ رضا شاه، این بیت مولوی را نقل کرده بود که:

در کف شیر نر خونخواره‌ای غیر تسلیم و رضا کو چاره‌ای؟

این نامه را سرلشگر آیرم رییس کل شهربانی برای شاه تلگراف کرد. رضا شاه آن‌چنان از دست فروغی خشمگین شده بود که با فریاد از وی با عنوان «زن ریش‌دار» یاد کرد. (۵)

رضاشاه که از روحیه انتقادی فروغی (ذکاء الملک) برآشفته بود را حدود یک ماه قبل از اعلام کشف حجاب (۱۷ دی ۱۳۱۴) هم محمد علی اسدی را بازداشت و به دلیل حمایت تلویحی و تحریک مردم مشهد به اعتراض، در روز ۲۹ آذر اعدام کرد و هم فروغی را روز ۱۰ آذر ۱۳۱۴ برکنار و ۶ سال خانه نشین کرد. فروغی که اولین و آخرین نخست وزیر رضاشاه و اولین نخست وزیر محمدرضاشاه بود در میانه سلطنت رضاشاه نیز دو سال و اندی به نخست وزیری رسید و از چهره های درخشان فرهنگ، ادبیات و فلسفه ایران شمرده می شود.

واقعه گوهرشاد رضاشاه را هم سال ها از متحد قدرتمند و مشاور زیرکی چون محمد علی فروغی محروم کرد و هم سبب تیرگی روابط حسنه او با مرجعیت قم شد. شاه نه تنها زعیم حوزه علمیه قم را تحت کنترل قرار داد، بلکه با تبعید آیت الله العظمی حاج آقا حسین قمی به عراق و تبعید و بازداشت شمار دیگری از علمای بزرگ، پایان تلخی را برای روابط خود با قطب دینی ایران رقم زد.

عکسی که می بینید جمعی از علمای تبعیدی مشهد را نشان می دهد که در تبعیدگاه خود در تهران دیده می شوند. در این عکس که در صفحه فیس بوک یکی از دوستان منتشر شده، این علما را می بینید:

کسانی که روی صندلی نشسته اند: از راست ۱- آیت الله زین العابدین سیستانی (که احتمالا عموی آیت الله العظمی سید علی سیستانی است) ۲- آیت الله سید علی اکبر خویی (پدر مرحوم آیت الله العظمی سید ابوالقاسم خویی) ۳- آیت الله العظمی سید یونس اردبیلی از مراجع وقت حوزه مشهد و از شاگردان مهم آخوند ملا قربانعلی زنجانی ۴- آیت الله سید هاشم میردامادی نجف آبادی پدربزرگ مادری آیت الله خامنه ای ۵- مرحوم سید محمد سیستانی

کسانی که روی زمین نشسته اند: از راست ۱- سید العراقین ۲- آیت الله آقا بزرگ شاهرودی ۳- آیت الله شیخ هاشم قزوینی ۴- مرحوم عنایت که میزبان علمای تبعیدی مشهد بوده

پاورقی ها:

۱- روزشمار تاریخ ایران، نوشته دکتر باقر عاقلی، ج ۱، ص ۲۸۶

۲- همان، ص ۲۸۷

۳- خاطرات دکتر مهدی حائری یزدی، ص ۷۱

۴- همان، ص ۷۲

۵- منابع در مقاله ویکی پدیا درباره واقعه گوهرشاد مشهد و نیز اینجا

فوران نفرت

علی اشرف فتحی — Tue, 15 Jun 2010 20:43:46 +0000

علی اشرف فتحی: سعید حجاریان وقتی زندانی بود گفتگویی با ایرنا داشت و از پدیده ای به نام «فوران نفرت» سخن گفت. فکر می کنم آنچه که در این چند روز در قم شاهد بودیم بهترین نمونه برای همین پدیده فوران نفرت است. فرقی نمی کند حمله و تخریب بیت مرحوم آیت الله العظمی منتظری یا آیت الله صانعی باشد و یا حمله به بیت آیت الله نوری همدانی.

این اتفاقات تلخ پس از همگرایی بی سابقه ای که در محکومیت حادثه ۱۴ خرداد میان غالب مراجع تقلید و علمای بزرگ کشور پدید آمده بود محل تأمل و البته تأسف بسیار است. به ویژه آنکه علمای بزرگ و نامداری چون حضرات آیات صافی گلپایگانی، وحید خراسانی، مکارم شیرازی، جوادی آملی، موسوی اردبیلی، مظاهری اصفهانی، راستی کاشانی، گرامی و محقق داماد به دلجویی از یادگار امام و حمایت از ایشان پرداختند. جالب اینکه تاکنون ۹ نفر از فقهای صاحب رساله عملیه که هر یک مقلدانی در میان شیعیان دارند به موضع گیری درباره ناتمام ماندن سخنرانی نوه امام پرداخته اند.

اما وقایع چند روز اخیر قم شیرینی این همگرایی کم سابقه را از یادها برد. در اینکه چنین اعمالی به سود چه کسانی تمام خواهد شد حرفی نیست. همچنین در اینکه نیات چنین افرادی – که به اماکن مذهبی مورد احترام عده ای از جامعه حمله ور شده و هر چه بخواهند می گویند و می کنند – چیست نیز محل بحث نیست. اساسا قصد ارزش گذاری بر چنین نفرت هایی را ندارم. می تواند نیات این افراد بسیار مقدس و مقبول باشد، اما آیا می توان برای نیل به این نیات از هرگونه بی قانونی و بی اخلاقی مدد جست؟!

بدون هیچ اغماضی باید برخی شعارهای تند در مراسم تشییع جنازه آیت الله العظمی منتظری را نیز به اینگونه فوران نفرت ها افزود که تنها نتیجه آن، هتک حرمت بیت آیت الله در نخستین ساعات پس از دفن وی بود. همین طور باید سخنانی را که یک طلبه جوان غیرمعمم در جریان وقایع هفته جاری در برابر حسینیه آیت الله منتظری در قم بیان کرد به نمونه های بارز این پدیده افزود. خط و نشان کشیدن غضب آلود برای مراجع تقلید از سوی یک طلبه تازه وارد به حوزه، نه زیبنده روحانیت است و نه نسبتی با اخلاق اسلامی دارد.

«فوران نفرت» واقعیت تلخ جامعه کنونی ماست که بر بستر قانون گریزی و بداخلاقی زاده شده و فربه می شود. تنها راه زوال آن نیز قانون گرایی و اخلاق مداری است. ما سرمایه ای به نام قانون اساسی و آموزه قرآنی ارزشمندی به نام «آیه ۱۰۸ سوره انعام» داریم که می تواند بهترین راهنما و میثاق مشترک همه گروه ها و سلیقه ها باشد. نفرت نقطه مقابل عشق و لازمه زندگی انسانی است. اما فوران نفرت، نه لازمه زندگی انسانی است و نه فایده اش بر هزینه اش می چربد. به یاد دارم درباره بیت معروف حافظ که گفته:

آسایش دو گیتی، تفسیر این دو حرف است با دوستان مروت، با دشمنان مدارا

آیت الله محمود امجد همواره می گفت که بهتر است بگوییم: با دوستان مروت، با دشمنان هم مروت

آقا به اصرار امام مرجعیت را پذیرفت

سید مرتضی ابطحی — Tue, 08 Jun 2010 10:39:27 +0000

فرارو – سید مرتضی ابطحی: هفده سال پس از درگذشت یکی از تأثیرگذارترین مراجع تقلید معاصر شیعه به سراغ یکی از فرزندانش رفتیم تا از زوایای متفاوتی به زندگی مرحوم آیت الله العظمی سید محمد رضا گلپایگانی پرداخته شود. در این گفتگو حجة الاسلام والمسلمین سید باقر گلپایگانی به ناگفته هایی از آغاز مرجعیت پدر، کارنامه اجتماعی و سیاسی ایشان و نیز چگونگی مطرح شدن این فقیه بزرگ به عنوان یکی از نامزدهای اصلی رهبری پس از امام خمینی(ره) اشاره کرد. هفدهمین سالگرد رحلت این مرجع فقید در حالی سپری می شود که حافظه تاریخی حوزه های علمیه هنوز هم از این فقیه نامدار به عنوان یکی از منادیان و مدافعان جدی استقلال حوزه های علمیه شیعه یاد می کند.

مرحوم آیت الله العظمی گلپایگانی(قدس سره) در نیم قرن اخیر یکی از تأثیر گذار ترین بزرگان حوزوی بودند که بدون ایجاد حساسیت، به تأثیرگذاری در حوزه فرهنگ و سیاست پرداختند. به عنوان مقدمه از شما می خواهیم به مسأله مرجعیت ایشان بپردازید.

بسم الله الرحمن الرحیم. پیش از اشاره به مسأله مرجعیت ایشان، به دو سه فراز از زندگی پیش از مرجعیت ایشان اشاره می کنم. ایشان یکی از شاگردان مبرز مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی بودند و از معدود افرادی بودند که عمده تحصیلاتشان در قم بود. آن زمان کمتر کسی بود که در نجف تحصیل نکرده باشد و به اعلمیت رسیده باشد. از خصوصیات ایشان این بود که از ابتدا مورد توجه مرحوم آیت الله حاج حاج شیخ بود، از جمله وقتی ایشان تشریف آورده بودند به قم شخصا برای ایشان نامه می نویسند که ما تصمیم گرفتیم حوزه را در قم تشکیل بدهیم و شما هم بیایید قم و اگر نان و دوغی پیدا شود با هم می خوریم. و جهت این کار آن بود که برای تشکیل حوزه به ایشان و امثال ایشان احتیاج داشتند. ایشان در اراک هم که بودند مورد نظر ایشان بودند تا آنجا که مدرسه ای که آقا در آن سکنی داشتند، مرحوم آیت الله حاج شیخ مسؤلیت آنجا را به آقا می دهند و از همان ابتدا قدرت مدیریت را در ایشان دیده بود. و به عده ای که آمده بودند ایشان را به اراک ببرند فرموده بودند که من می خواهم گلپایگانی آقای جهان شود و شما می خواهید آقای اراک شود.

ایشان پس از آمدن به قم، یکی از اعضای مؤثر هیأت استفتاء مرحوم آیت الله حاج شیخ بودند و ایشان به من می فرمودند که گاهی تا یکی دو ساعت بعد از نماز مغرب و عشا در خدمت مرحوم آیت الله حاج شیخ بودیم و این استفتائات را جواب می دادیم. البته آن وقت وضع مثل حالا نبود و اصلا برق جایی نبود. یک بار هم فرمودند من را خواستند و فرمودند مرتضی ما می خواهد فرائد بخواند، یعنی جنبه علمی تربیتی آقازاده ایشان را هم به آقا ارجاع داده بودند. آقا هم سوال کرده بودند نظرتان این است که خصوصی باشد؟ ایشان فرموده بودند نه، همین قدر مورد نظر شما باشد. و آقا با اینکه درس خارج می گفتند، درس فرائد را به صورت عمومی آغاز می کند. ایشان میفرمود در دیداری با مرحوم آیت الله حاج شیخ مسأله ای که برایم پیش آمده بود را مطرح کردم و بحث شد، یک وقت مرحوم حاج شیخ دست روی زانوی من گذاشتند و فرمودند به حضرت عباس تو مجتهدی، برو و هرطور نظرت است عمل کن. و می فرمودند من در آن زمان هنوز ازدواج نکرده بودم و حدود ۲۴ سال داشتم.

در بین نجفی ها مرسوم بود که هر کس را می خواستند بگویند بی سواد است می گفتند قم درس خوانده است. ایشان حدود سال ۱۳۱۸ یعنی دو سه سال پس از فوت مرحوم آیت الله حاج شیخ سفری به زیارت عتبات عالیات مشرف شده بودند که از آنجا هم به مکه تشرف پیدا کردند. آن زمان دوران زعامت مرحوم آیت الله آسید ابوالحسن اصفهانی بوده است و مرحوم آیت الله سضیا الدین عراقی و مرحوم آیت الله نائینی و مرحوم آیت الله شیخ محمد حسین اصفهانی از برجسته ترین علمای حوزه علمیه نجف در آن زمان محسوب می شدند. ایشان فرمودند من در درس مرحوم آقا ضیا شرکت کردم و اشکالی مطرح کردم. مرحوم آقا ضیا جواب داد ولی چون من با روحیه آقا ضیا آشنایی داشتم سوالم را دنبال نکردم. ایشان فردا شب که آمدند از من سراغ گرفتند و جواب اشکال را گفتند که من مجددا اشکال کردم و این مسئله تا چند شب ادامه پیدا کرد. آقا ضیا مجذوب اخلاق و مقام علمی ایشان می شود و حتی به دیدن ایشان می رود و می فرماید باید شما را پلو مرغ مهمان کنم، که این نشان از توجه زیاد ایشان به آقا بود. با این که چنین مسأله ای خیلی نادر بود که آقا ضیا تا این حد به کسی توجه نشان دهد.

آقا دیداری با مرحوم آیت الله اسید ابوالحسن اصفهانی هم داشتند و مورد توجه ایشان قرار گرفتند. ایشان می گفتند حتی مرحوم سید همراه با آیت الله میرزا حسن بجنوردی برای بازدید ما آمدند. در آن دیدار یک بحث علمی پیش می آید و پس از بحث طولانی آسید ابوالحسن اصفهانی به پدر ما گفته بودند در مورد کتاب وسیله، هر مسأله ای به ذهنتان آمد برای من بنویسید و بفرستید. یکبار مرحوم آیت الله آسید ابوالحسن به پدر والده ما مرحوم حاج میرزا مهدی بروجردی گفته بودند این صهر شما درفقه نابغه است. حتی یکبار عده ای از قم وجه قابل توجهی را برای مرحوم آسید ابوالحسن برده بودند. ایشان سبک شان این بود که از وضعیت افراد پرس و جو می کردند. وقتی می فهمند که این گروه از قم و از نمازگزاران آقا هستند می فرمایند این پول را ببرید خدمت ایشان و دیگر هم برای من پول نفرستید و همان پول را هم قبول نکرده بودند.

ارتباط شان با آقای بروجردی چطور بود؟

ارتباط خیلی خوبی بود. حتی یک بار مرحوم منتظری (پدر همین آقای منتظری که الان رییس دیوان عدالت اداری است) از آیت الله العظمی بروجردی استفتا کرده بودند که در احتیاطات به چه کسی رجوع کنیم، ایشان زیر آن نامه نوشته بودند به «فقیه گلپایگانی». پس از فوت مرحوم آیت الله بروجردی مرحوم منتظری می خواستند آن را منتشر کنند، آقا گفتند بده ببینم وقتی داده بود، گرفته بودند و دیگر به او پس نداده بودند و فرموده بودند که بقیه هم حق دارند. مرحوم آقای بروجردی هم خیلی به نظرات ایشان عنایت داشت. ایشان فرمودند حاج احمد خادمی شبی منزل ما آمده بودند و گفتند که آیت الله بروجردی شما را خواسته اند. آقا به منزل آقای بروجردی می روند و ایشان مشکلی را مطرح کردند و نظر ایشان را جویا می شوند. آقا می فرمودند وقتی من خواستم صحبت کنم حاج احمد شروع به صحبت کرد. ولی آیت الله بروجردی به شدت برخورد کردند و نظر مرا هم جویا شدند. حتی در قضیه تشکیل مجلس مؤسسان گاهی مرحوم امام که می خواستند نظر مرحوم آیت الله بروجردی را مساعد کنند، آقا را هم شریک می کردند که نظر ایشان مساعد شود. حتی اسم ایشان در اولین اعلامیه هم هست در کنار آیت الله حاج آقا مرتضی حائری و امام.

درباره روند مرجع شدن ایشان چه نکات خاصی در ذهن دارید؟

پس از رحلت آیت الله بروجردی در مجلسی که به همین منظور تشکیل گردیده بود جمعی از بزرگان حوزه حضور داشتند و بحث مرجعیت پس از آیت الله بروجردی در آن جلسه مطرح شد.

یعنی جانشینان آیت الله بروجردی طبق توافق بزرگان حوزه انتخاب شدند؟

بله. کسانی مثل آیات عظام سید محمد داماد، سید احمد زنجانی، مرحوم امام، آقا مرتضی حائری، شریعتمداری، سلطانی، پدر آقای فاضل و آقا بودند. در آن جلسه بحث مرجعیت پس از آیت الله بروجردی مطرح می شود. آن زمان شهریه طلاب رتبه درس خارج، ۶۰ تومان بود. در آن مجلس ۳ پیشنهاد مطرح می شود. حاج احمد خادمی ادامه دفتر شهریه آیت الله بروجردی را مطرح می کند. بعضی از بزرگان نظرشان این بود که آیت الله حاج سید احمد خوانساری از تهران به قم بیاید. اما هیچ کدام از این دو طرح تصویب نمی شود و بحث بین حاضرین در جلسه پیش می آید. مرحوم آیت الله شریعتمداری در آن جلسه می گوید من نصف هزینه شهریه را تقبل می کنم. نصف دیگر مانده بود. امام و مرحوم آیت الله حاج آقا مرتضی حائری اصرار می کنند به آقا که این نصف را شما قبول کنید. آقا می گوید من تمکن مالی ندارم. امام گفته بود حتماً باید شما قبول کنید تا کل شهریه را آیت الله شریعتمداری تقبل نکند. بعد ادامه داده بودند که من یکسری رفقایی در تهران دارم و می گویم وجوهات شان را برای شما بیاورند. در واقع اصل مرجعیت آقا با اصرار مرحوم امام خمینی و مرحوم شیخ مرتضی حائری مطرح شد. اول کسی هم که از آقا اجازه شفاهی دارد، آقای منتظری است که از حامیان امام بود.حتی درمورد بهایی ها آقای منتظری استفتائی از آیت الله بروجردی کرده بود راجع به معامله با بهاییت. پس از فوت ایشان همان استفتاء را دوباره از آقا کرده بود.

مقلدان آقای گلپایگانی بیشتر از چه طیفی بودند؟

بخش وسیعی از مناطق مرکزی، غربی و جنوبی ایران مقلد آقا شدند. البته مناطق آذربایجان مقلد آقای شریعتمداری بودند.

پس آقای گلپایگانی اصلا به دنبال ترویج مرجعیت خود نبود.

بله. حتی آقای فلسفی مبلغی وجه را خدمت آقا آوردند که آیت الله خمینی برای تأیید حوزه ارجاع به جنابعالی داده اند و آقا هم فرموده بودند ایشان الان خودش در معرض مرجعیت قرار گرفته و به این پول نیاز دارند. آن وقت که من پذیرفتم این پول را بگیرم ایشان هنوز در معرض مرجعیت نبودند. واقعا آن وقت ها سر نگرفتن وجوه دعوا بود نه گرفتن آن.

آقای گلپایگانی بعد از مرجع شدن چه اقداماتی در حوزه انجام داد؟

ابتدا نسبت به برنامه ریزی طلاب جدید، نظام حوزه را اصلاح کردند. نخستین مدرسه روزانه دوره مقدمات از سوی آقا تأسیس شد که بعدها به نام مدرسه امام مهدی (عج) معروف شد و تمام این مدرسه های با برنامه ریزی در حوزه نشئت گرفته از برنامه ایست که حسب الامر حضرت آقا برنامه ریزی شد. ۲٫ نسبت به وضع بهداشت و درمان حوزه بیمارستانی مخصوص روحانیون تاسیس کردند. ایشان همچنین تمام حجره های مدرسه فیضیه را تعمیر کرده و صحن مدرسه فیضیه تعمیرات اساسی کردند.

در عرصه فعالیت های اجتماعی چطور؟

پیش از شروع قضایای سال ۴۱ حرکت هایی در اصفهان اتفاق می افتد که علمای اصفهان نامه ای به آقا می نویسند و آقا هم به نخست وزیر تذکر می دهد که در اسناد ساواک امده است. حتی قضیه انجمن های ایالتی و ولایتی را قبل از دیگران، آقا تذکر داده بودند. منتها روش آقا این بود که با تأنی و ملایمت با جریانات برخورد کنند. البته حضرت آقا بعدها به آقایان مراجع پیشنهاد می دهند در اعتراض به عملکرد دولت، نیمه شعبان سال ۴۱ را جلوس نکنند و جشن نگیرند و خودشان این کار را کردند ولی بعضی مخالفت کردند.

اگر اجازه بدهید کمی جلوتر برویم. پس از بازداشت امام، علما و مراجع تقلید به تهران مراجعت کردند تا از اعدام ایشان جلوگیری کنند و ایشان آزاد شود. چرا آیت الله گلپایگانی در این حرکت شرکت نکرد؟

الان معلوم شده که حق با آقا بوده است و آن برنامه ها را پاکروان ترتیب داد تا اگر شاه آیت الله خمینی را آزاد کرد منتی بر علما تلقی شود که شاه با عفو ملوکانه اش امام را آزاد کرد و اگر هم آزاد نکرد باز هم قضیه به ضرر آقایان علما تمام شود. در عمل هم اینگونه شد و آن مهاجرت بی هیچ نتیجه ای تمام شد و همه به شهرهای خود برگشتند. البته عوامل رژیم سعی کردند حضرت آقا را راضی کنند به تهران برود. ولی ایشان فرمودند که این کار در عمل به نفع شاه و خلاف نظر آقای خمینی است که به هیچ وجه حاضر نبود امتیازی به رژیم بدهد. در هر صورت بعضی آقایان متوجه شده بودند که خود دستگاه پشت این قضیه است و قضیه مشکوک است و این را به آقا اطلاع دادند و البته جهت های دیگری هم بود. آیت الله خمینی بعد از آزادی متوجه این مطلب شدند و در سخنرانی خود حتی از کسانی که به تهران نرفته بودند تا حوزه را حفظ کنند تقدیر تشکر کردند.

در دوران تبعید امام، ایشان و مرحوم آقای شریعتمداری دو مرجع تقلید اصلی قم بودند. در این سال ها فعالیت های اجتماعی ایشان بر چه محورهایی متمرکز بود؟

همانطور که آیت الله خامنه ای هم در پیام تسلیت خود گفته بودند و در پرونده آقا در ساواک هم مشهود است، نهضت را آقا و فعالیت های ایشان بود که در ایران زنده نگه داشت. حتی اسدالله علم در خاطراتش گفته که یک بار نزد شاه می رود. شاه که داشته با عصبانیت قدم می زده به علم می گوید: این گلپایگانی از جان ما چه می خواهد؟! رژیم خیلی از دست آقا ناراحت بود و می گفت ایشان نه ساکت می شود و نه کاری می کند که بتوانیم دستگیرش کنیم. شما می توانید موارد متعددی از مواضع ایشان را ببینید که نسبت به عملکرد حکومت اعتراض می کردند. پرونده ساواک حضرت آقا از همه پرونده ها قطور تر بود و حدود ۸ جلد بود.

می شود گفت که ایشان نقش مشابه آیت الله بروجردی را ایفا می کردند و هدف اصلی شان حفظ حوزه بود.

بله نظر آقا این بود که ما باید حوزه را داشته باشیم تا بتوانیم مبارزه کنیم. اگر بگذاریم حوزه را تضعیف و نابود کنند نه از تاک، نشان می ماند نه از تاک نشان. دیگر مبارزی نخواهیم داشت که بتواند مبارزه کند.

یکی از ویژگی های مهم آیت الله گلپایگانی استقلال ایشان در اندیشه و عمل بود و سعی می کردند مقهور واقع نشوند. با توجه به این ویژگی، تعامل ایشان با دیگر بزرگان را در جریان پیروزی انقلاب چگونه ارزیابی می کنید؟

در جریان انقلاب، ایشان مسایل سیاسی را به آیت الله خمینی واگذار کرده بودند و مایل به دخالت نبودند که اختلاف نظرهایی پیش بیاید و مطالب را از طریق ایشان تذکر میدادند. به یاد دارم سال ۵۶ وقتی هیچ یک از اخوان نبودند، مهندس بازرگان به همراه آقایان سحابی و فروهر و چند نفر دیگر از آقا درخواست ملاقات می کردند. همانطور که می دانید در آن زمان، مهندس بازرگان اعتبار زیادی در جامعه داشت. وقتی مهندس بازرگان خدمت حضرت آقا مشرف شدند بحث مفصلی درباره وضع نفت و سوء استفاده های پهلوی از منابع ملی کرد و حرف های سیاسی دیگری هم مطرح کرد. بازرگان در نهایت از حضرت آقا خواست که ملاحظات آنها را در بیانیه ها و اعلامیه هایی که از طرف حضرت آقا صادر می شود گنجانده شود. آقا در پاسخ فرمودند که تاکنون هر اشکالی که کرده ام جنبه مذهبی داشته است. در نهایت هم حضرت آقا به بازرگان و دوستانش فرمودند که درباره این مسایل سیاسی به آقای خمینی مراجعه کنید. من در این مسایل بنای دخالت ندارم و آمار شما هم برای من یقین آور نیست و هرچه آیت الله خمینی بگویند عمل کنید من قبول دارم.

چون وقت رو به اتمام است برویم سراغ یکی از مهم ترین نقاط کارنامه مرحوم والد که با ایام سالگرد امام خمینی هم ارتباط دارد. ایشان در روزهای پس از کناره گیری آقای منتظری از جانشینی امام، یکی از گزینه های اصلی مطرح برای رهبری پس از امام بودند و در مجلس خبرگان هم نامشان مطرح شد و تعدادی هم به ایشان رأی دادند. آیا با خود ایشان هم در این باره صحبتی شد؟ اصلا چه شد که ایشان بر پیکر امام نماز خواند؟

اول باید بگویم که بنا بر آنچه که بعدا مسموع شد طبق وصیت شفاهی امام به حاج آقا احمد، قرار بر این بود که نماز را حضرت آقا بخوانند. امام تأکید کرده بود که اگر حضرت آقا نتوانست به تهران بیاید جنازه مرا به قم ببرید که ایشان نماز مرا بخواند. ما بلافاصله شب ۱۴ خرداد از درگذشت ایشان مطلع شدیم. مطالب اینجا زیاد است. یکی از آنها این است که ساعت ۱۲ شب عده ای از آقایان جامعه مدرسین و اعضای مجلس خبرگان برای دیدن آقا آمدند. آقایان احمدی میانجی، آذری قمی، روحانی، طاهر شمس و بعضی دیگر که همه مرحوم شده اند در بین آنها بودند. آقا که در رختخواب بودند بدون آنکه قبا بپوشند با عبا و عمامه آمدند. این آقایان گفتند که وظیفه شماست که رهبری را قبول کنید چون کسی جز شما نداریم. آقا فرمودند که من قبلا هم به آقای خمینی گفته بودم که من نه داعیه رهبری دارم و نه اهل رهبری هستم. آقایان باز هم اصرار کردند. آقا جواب داد من نه این کار را قبول می کنم و نه با کسی که رهبر شد بنای مخالفت دارم. باز هم اصرار کردند. آقا فرمود من همین که به مسایل شرعی مردم برسم کافی است. اصرار آقایان باز هم ادامه پیدا کرد و در نهایت حضرت آقا فرمودند که فعلا بروید تا فردا صبح ببینم چه می شود.

صبح ۱۴ خرداد مرحوم آقای آذری قمی از جلسه خبرگان به من زنگ زد و گفت که ما با عده زیادی از اعضای خبرگان صحبت کرده ایم و آنها قبول کرده اند که به حضرت آقا رأی بدهند و از من خواست نظر ایشان را جویا شوم. حضرت آقا باز هم فرمودند که من کاری به رهبری ندارم و آقایان هرکس راکه صلاح می بینند انتخاب کنند و من هم بنای مخالفت ندارم.

مرحوم حاج احمد آقا هم با ایشان در این باره صحبتی نکرد؟

نه. حاج احمد آقا صحبتی نکرد. فقط آقایان جامعه مدرسین صحبت کردند.

نماز بر پیکر امام را آیت الله گلپایگانی اقامه کرد. به عنوان آخرین سوال، از فضای آن نماز برایمان بگویید.

ما به دلایل امنیتی مخالفت حضور آقا در نماز بودیم و نسبت به سلامتی ایشان هم نگرانی داشتیم. واقعا آن روز خدا حضرت آقا را حفظ کرد. فضا بسیار غیرقابل کنترل بود. جنازه را داخل یک یخچال بزرگ قرار داده بودند و حضرت آقا هم می فرمود فاصله بین جنازه و امام نماز به دلیل دیواره تابوت زیاد است و من با این شرایط نماز نمی خوانم. آقایان هم اصرار می کردند که نماز را سریعا بخوانید. من شخصا وارد عمل شدم و سر کفن را گرفتم و آقایان هم کمک کردند تا حضرت آقا بتواند با رعایت حکم شرعی، نماز را بخواند. حضرت آقا می فرمودند که ما فقط قرار است یک نماز بر جنازه ایشان بخوانیم. پس چرا نماز شک دار بخوانیم؟

بعدها که خدمت آیت الله خامنه ای رفته بودیم ایشان می گفتند که من آن موقع خیلی از دست آقا عصبانی بودم که چرا بین این همه شلوغی و خطر، اصرار می کنند که باید جنازه را از تابوت بیرون بیاوریم. ولی از طرفی هم از استقامت ایشان نسبت به عقیده اش خوشم آمده بود.

پس از نماز اوضاع بسیار متشنجی بود و آقا چند بار نزدیک بود به زمین بخورد. همه دوستان ما گم شدند و فقط من کنار آقا مانده بودم. به سختی آقا را به یکی از خانه های اطراف مصلی تهران انتقال دادیم. تا اینکه جمعیت از آن محل دور شدند و توانستیم به سمت قم حرکت کنیم.

آیت اللهِ همیشه منتقد

علی اشرف فتحی — Fri, 04 Dec 2009 07:15:18 +0000

عکس از امیر حسامی نژاد

پاییز سال ۷۳ بود که آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی یکی از ائمه جمعه موقت تهران به دلیل بیماری برای همیشه پایتخت را ترک کرد، مقیم قم شد، رساله توضیح المسائل خود را منتشر کرد و در قامت یکی از مراجع تقلید شیعه، تدریس خارج فقه و اصول را به عنوان عالی ترین مرحله آموزشی حوزه های علمیه آغاز کرد. اکنون ۱۵ سال پس از کناره گیری آیت الله موسوی اردبیلی از منصب امامت جمعه تهران، مهم ترین امام جمعه قم نیز از این منصب خداحافظی کرده و ترجیح داد که منصب مرجعیت را برگزیند و در شمار تاثیرگذارترین مراجع تقلید شیعه درآید.
اگر کناره گیری آیت الله موسوی اردبیلی از امامت جمعه پایتخت چندان بازتابی در سال‌های میانی دهه هفتاد ایجاد نکرد، اما خداحافظی آیت الله عبدالله جوادی آملی بازتاب خبری و تحلیلی گسترده ای در رسانه‌های داخلی و خارجی و حتی بین توده مردم داشت. فقیه – فیلسوف نامدار معاصر در ماه‌های اخیر چندین بار در خطبه‌ها و موضع گیری‌های خود گلایه‌های ملایمی از اوضاع کشور کرده بود و نزدیکی خویشاوندی و فکری دیرینه او با رییس مجلس خبرگان و پشتیبانی وی از هاشمی رفسنجانی در سال‌های اخیر سبب شد که کناره‌گیری وی بازتاب سیاسی پیدا کند.

آیت الله در آرامش و پژوهش
آیت الله عبدالله واعظ جوادی که سال‌هاست که همه او را با نام «آیت الله جوادی آملی» می‌شناسند زاده ۱۳۱۲ در شهر آمل است و نزد مهم‌ترین استادان فقه، اصول، فلسفه و تفسیر حوزه‌های علمیه قم و تهران دانش آموخته و به تبحر بالایی رسیده است. این فقیه که از آرامش خاص و منحصر به فردی در گفتار و رفتار برخوردار است، یکی از اسطوره‌های ادب و اخلاق در میان طلاب و روحانیون بوده و هیچ‌گاه از وی پرخاشگری و ستیزه‌خویی دیده نشده است. تسلط بالای وی به علوم گوناگون دینی و اشتیاق فراوان او به تفسیر قرآن و فلسفه اسلامی، وی را به مهم‌ترین جانشین استادش علامه آیت الله سید محمد حسین طباطبایی بدل کرده و تدریس مستمر فلسفه و تفسیر در حوزه علمیه قم این آیت الله ۷۶ ساله را به عنوان اندیشمندی متفاوت و اثرگذار در اذهان پژوهشگران و دانش پژوهان اسلامی مطرح ساخته است.
اگرچه علامه طباطبایی در سال‌های پایانی عمر از آیت الله جوادی آملی در کنار استاد مطهری و آیت الله العظمی عزالدین حسینی زنجانی به عنوان شاخص‌ترین شاگردان دوران طولانی تدریس خود یاد کرد، اما جوادی آملی نزد استادان نامدار فقه و اصول نیز سال‌های درازی شاگردی کرده است. حضرات آیات عظام بروجردی، امام خمینی، سید محمد محقق داماد و میرزا هاشم آملی که در روزگار خود استوانه‌های فقهی و اصولی حوزه قم بودند استادان عمده جوادی آملی هستند و این طلبه تیزهوش و نخبه مازندرانی سال‌ها در درس این مراجع بزرگ تقلید معاصر زانوی ادب زده است.
آیت الله جوادی نیز همچون دیگر شاگردان امام خمینی در سال‌های نخستین پیروزی انقلاب اسلامی وارد فعالیت‌های قضایی شد. اما روحیه علمی مانع از تداوم حضور در محاکم شرع جمهوری اسلامی گشت و خیلی زود به قم بازگشت و تدریس فلسفه، تفسیر و فقه را از سرگرفت. اما همچنان با نهادهای تصمیم‌گیری کلان فرهنگی نظام همکاری داشت و در مسند امامت جمعه موقت قم نیز حضور فعال داشت.
پخش سخنرانی‌ها و دروس تفسیر قرآن وی سال‌های سال از برنامه‌های همیشگی صدا و سیمای جمهوری اسلامی بوده و مخاطبان خاص خود را داشته است. جایگاه ویژه وی در حوزه فلسفه، کلام و تفسیر در کنار فضایل اخلاقی و منش معتدل وی همواره او را به عنوان گزینه‌ اصلی مورد نظر رهبران نظام برای انجام ماموریت‌های مهم دینی مطرح کرده است. امام خمینی در ماه‌های پایانی خود آیت الله جوادی آملی را در راس هیاتی بلندپایه عازم شوروی سابق کرد تا پیام دینی – سیاسی خود را به دست میخائیل گورباچف آخرین رهبر اتحاد جماهیر شوروی برساند. سال‌ها بعد نیز آیت الله خامنه‌ای او را به همراه جمعی از سیاستمداران و استادان دانشگاه روانه نیویورک کرد تا در اجلاس هزاره ادیان شرکت کرده و پیام رهبری را قرائت کند. هرچند به دلیل ابتلای آیت الله جوادی به میگرن، غلامعلی حداد عادل پیام رهبری را برای نمایندگان دینی و رهبران معنوی جهان خواند.

آیت الله هم سیاسی شد
نخستین بار که آیت الله جوادی آملی به عنوان یک شخصیت دینی، موضع سیاسی جنجالی گرفت انتخابات ریاست جمهوری خرداد ۷۶ بود که به عنوان یکی از اعضای برجسته جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با پرسش های مکرر بدنه مردمی جناح راست مواجه شد و در یک گفتگوی تلویزیونی با برشمردن شرایطی اعلام کرد که اگر حجه الاسلام علی اکبر ناطق نوری دارای این شرایط باشد شایسته ترین فرد برای احراز پست ریاست جمهوری است.
پیروزی شوک برانگیز محمد خاتمی در این انتخابات منجر به دگرگونی فضای کشور شد و حوزه علمیه و بزرگان آن نیز به تبع این دگرگونی عمومی، فعالیت‌های خود را در عرصه‌های سیاسی تشدید کردند. آیت الله مصباح یزدی از نخستین کسانی بود که با سخنرانی و سفرهای استانی پی در پی به یکی از جنجالی‌ترین چهره‌های حوزوی آن سال‌ها بدل شد. این فضای داغ سیاسی حتی روحانی آرام و ساکتی چون آیت الله جوادی آملی را به صحنه سیاست کشید و آخرین روزهای آبان ۷۶ بود و چند روز از سخنرانی جنجالی ۱۳ رجب آیت الله منتظری می‌گذشت. هزاران طلبه و تظاهرکننده مخالف آیت الله منتظری در مسجد اعظم قم تجمع کردند تا آیت الله جوادی آملی در محکومیت قائم مقام سابق رهبری سخن بگوید.
آیت الله جوادی آملی با دفاع از نظریه ولایت فقیه و تمجید از آیت الله خامنه ای گفت:« درجریان ولایت فقیه، برخی شبهه علمی دارند و برخی شهوت عملی … الان که دشمن داخل و خارج صف بسته است که خدای ناکرده نظام را از درون بپوساند، ما بیش از هرچیزی وظیفه داریم که پشتیبان ولایت باشیم، نه پشت به آن. برادران بزرگوار حوزه و دانشگاه،جوانهای دبیرستانی و اقشار مختلف، کمال نظم را رعایت خواهند کرد، بهانه ای به دست هیچ کسی نخواهند داد، امنیت را حفظ خواهند کرد؛ ولی بالاخره این کشور حسابی دارد یا نه؟! قانون اساسی باید اجرا شود یا نه؟ ولایت فقیه پشتیبانی دارد یا نه؟ چیز مهمی درمملکت رخ نداد تا بیگانه خیال کند و دور خیز بردارد؛ شبهه و شهوتی است.»
آیت الله جوادی در پایان سخنرانی ۲۸ آبان ۷۶ تاکید کرد:« شبهه علمی را که عنوان رایزنی فرهنگی، همگان جواب داده و می دهند. و اگر شهوت عملی از گلوی کسی برخاست، آن را هم خفه می کنند.» عده ای از حضار پس از این سخنرانی به دفتر و حسینیه آیت الله منتظری حمله کرده و آن را تصرف کردند. منزل مرحوم آیت الله احمد آذری قمی نیز از این حمله در امان نماند و این عضو منتقد جامعه مدرسین نیز سال پایانی عمر را در انزوا گذراند.
دو سال بعد در جریان تحصن گروهی از طلاب و روحانیون قم در اعتراض به کاریکاتور نیک آهنگ کوثر در روزنامه آزاد، آیت الله جوادی آملی نیز به جمع علمای حامی تحصن پیوست و در سخنرانی خود سیاست‌های فرهنگی دولت خاتمی و وزیر ارشاد او عطاء الله مهاجرانی را به باد انتقاد گرفت. آیت الله جوادی که در دومین روز تحصن به مسجد اعظم قم آمده بود از متحصنین خواست که از حضور شبانه روزی خود در مسجد اعظم استفاده کرده و همچون ایام اعتکاف، روزه بگیرند. موضع‌گیری تند آیت الله جوادی علیه سیاست فرهنگی دولت اصلاحات با واکنش تند مهاجرانی مواجه شد و نخستین سکاندار فرهنگی دولت خاتمی با اشاره به کمک‌های فراوان وزارت ارشاد به نهادهای فرهنگی زیر نظر آیت الله جوادی و مرحوم آیت الله مشکینی، از انتقادات تند این دو روحانی متنفذ قم علیه عملکرد خود گلایه کرد.

دوران منتقد شدن آیت الله
خرداد ۸۴ با خرداد ۷۶ تفاوت‌های بنیادینی داشت. همین تفاوت‌ها سبب شکاف گسترده‌ای در میان علمای بانفوذ قم شد. آنها که تا دیروز همگی از منتقدان اصلی دولت اصلاحات بودند با به صحنه آمدن هاشمی رفسنجانی در اردیبهشت ۸۴ و رقابت نفس‌گیر وی با محمود احمدی نژاد، به دو جبهه متقابل تقسیم شدند. طیف حامی احمدی نژاد روحانیون برجسته ای چون مرحوم آیت الله مشکینی و آیت الله مصباح یزدی را در کنار انبوه طلاب جوان حوزه به صحنه آورده بود و آیت الله جوادی آملی که دلبستگی خاصی به هاشمی داشت حاضر به حمایت از احمدی نژاد نشد و حتی خشم گروهی از طلاب جوان مخالف هاشمی را به جان خرید.
این مخالفت سبب نشد که احمدی نژاد پس از پیروزی خیره کننده‌اش، به دیدار آیت الله نرود. از قضا جنجالی ‌ترین موضع‌گیری احمدی نژاد در دیدار مهر ۸۴ و در جریان ملاقات وی با آیت الله جوادی آملی ابراز شد و داستان «هاله نور» برای همیشه در حافظه تاریخی مردم ماندگار شد. داستانی که محصول این دیدار معنادار بود.

مرجعیت فقهی
با درگذشت حضرات آیات میرزا جواد تبریزی و شیخ محمد فاضل لنکرانی در سال‌های ۸۵ و ۸۶، آیت الله جوادی آملی به عنوان یکی از گزینه‌های اصلی جایگزین مطرح شده بود و دفتر وی به پاسخگویی به پرسش‌های مقلدین می‌پرداخت. خرداد امسال نیز با درگذشت آیت الله العظمی بهجت، اقامه نماز بر پیکر این فقیه و عارف نامدار معاصر به آیت الله جوادی آملی سپرده شد. این کار در سنت حوزوی به معنای تقویت جایگاه مرجعیت یک فقیه است و بدین ترتیب وزنه آیت الله جوادی سنگین‌تر شد. از همان روزها بحث کناره‌گیری وی از مسند امامت جمعه قم در محافل خصوصی شنیده می‌شد و آیت الله قصد داشت تا جدی‌تر از قبل در عرصه مرجعیت فقهی شیعیان فعال شود.
موضع‌گیری های انتقادی وی در ماه‌های اخیر این تصور را دامن زد که کناره‌گیری از امامت جمعه قم یک واکنش اعتراضی به عملکرد دولت در وقایع اخیر است. اما مسوول دفتر آیت الله در گفتگویی با تکذیب این برداشت، بیماری آیت الله و مشغله‌های وی را دلیل استعفایش دانست. هرچه که باشد اکنون آیت الله جوادی آملی در جایگاه یک مرجع تقلید نشسته و وزنه اعتدال‌گرایان را در بدنه حوزوی نظام و قاموس سیاسی جمهوری اسلامی سنگین‌تر کرده است.

این نوشته در شماره ۱۲ آذر صفحه حوزه و دین روزنامه جهان اقتصاد منتشر شد.

همین نوشته در موج سبز آزادی

آنها که رفتند،آنها که هستند

علی اشرف فتحی — Sun, 29 Nov 2009 10:03:37 +0000

به بهانه پانزدهمین سالروز اعلام فهرست مراجع تقلید شیعه

داستان یک بیانیه

سه دهه پس از درگذشت مرحوم آیت الله العظمی بروجردی که واپسین مرجع تقلید مطلق العنان شیعه بوده است، عمر نخستین نسل از جانشینان این مرجع بزرگ نیز به سرآمد. از اواخر دهه ۶۰ که شاگردان مهم شیخ عبدالکریم حائری یزدی (مؤسس حوزه علمیه قم) و مرحوم بروجردی به تدریج یکی پس از دیگری از دنیا رفتند. در فاصله کمتر از یک دهه، حضرات آیات عظام امام خمینی، گلپایگانی، مرعشی نجفی و شریعتمداری در ایران و آیت الله العظمی خویی در نجف رحلت کردند و آیت الله العظمی محمد علی اراکی نیز در سن ۱۰۳ سالگی به سر می برد و به شدت بیمار بود.

زمزمه اعلام فهرست مراجع تقلید از اوایل پاییز سال ۷۳ در روزنامه ها منتشر شد و از جمله روزنامه توقیف شده سلام با انتشار لیست احتمالی مراجع مورد نظر جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و جامعه روحانیت مبارز تهران از حضرات آیات عظام مرحوم شیخ محمد تقی بهجت، مرحوم شیخ محمد فاضل لنکرانی و سید موسی شبیری زنجانی به عنوان جانشینان آیت الله اراکی نام برد. با افزایش وخامت مزاجی آیت الله اراکی و با توجه به سن بسیار بالای این مرجع کهنسال شیعه، رایزنی ها برای معرفی مراجع تقلید در قم و تهران شدت گرفت. این نخستین بار بود که تشکل هایی چون جامعه مدرسین و جامعه روحانیت تصمیم به معرفی لیست مراجع تقلید جایزالتقلید گرفته بودند. تا پیش از آن به دلیل عدم وجود خلأ جدی و مشهور بودن مراجع تقلید وقت، نیازی به بررسی علمای واجد شرایط برای تصدی امر مرجعیت نبود.

طبق مسأله سوم رساله های توضیح المسائل مراجع تقلید نیم قرن اخیر، سه راه برای شناخت مرجع تقلید اعلم وجود دارد: ۱- خود مقلد قادر به شناخت مرجع اعلم باشد. لازمه این امر آن است که وی آشنایی و تسلط زیادی به علوم حوزوی داشته باشد. ۲- دو عالم عادل اعلم بودن یک مجتهد را تصدیق کنند. ۳- عده ای از علمای مورد اطمینان، مجتهدی را اعلم و شایسته تقلید بدانند.

با استناد به راه سوم مسأله مذکور، علمای عضو جامعه مدرسین و جامعه روحانیت تصمیم گرفتند به عنوان مهم ترین تشکل های حوزوی کشور برای نخستین بار به صورت جدی در این امر دخالت کرده و سرگردانی مقلدین را پایان دهند. اما در نجف اوضاع متفاوتی را شاهد بودیم. پس از رحلت آیت الله العظمی سید ابوالقاسم خویی در تابستان سال ۱۳۷۱ مرحوم آیت الله عبدالاعلی سبزواری و آیت الله سید علی سیستانی به عنوان مهم ترین شاگردان حلقه درسی و فتوایی مرحوم خویی بر مسند مرجعیت شیعیان تکیه زده بودند و مقلدان مرحوم خویی به آرای فقهی آنها عمل می کردند. اختلاف دیرینه حوزه نجف با طلاب و روحانیون انقلابی حامی امام خمینی که پیشینه آن به دهه پایانی عمر حکومت پهلوی برمی گشت، سبب شد که شاگردان امام با انتقال مرجعیت به نجف و در حاشیه قرار گرفتن حوزه علمیه قم – به عنوان پایگاه انقلاب اسلامی – مخالفت کنند. تندترین موضع را آیت الله احمد جنتی (عضو مشترک جامعه مدرسین و جامعه روحانیت) در یکی از خطبه های پاییز ۷۳ نماز جمعه تهران بیان کرد و تلویحا طرح مرجعیت آیت الله سیستانی را توطئه انگلیس دانست. این موضع گیری جنتی در چند ماه اخیر از سوی مهدی کروبی و محمد خاتمی به عنوان یکی از نقاط ضعف جنتی مطرح شد. روند حوادث به گونه ای پیش رفت که با سقوط صدام و هوشمندی آیت الله العظمی سیستانی در کنترل اوضاع بحرانی عراق، وی به عنوان مهم ترین مرجع تقلید شیعه در سطح جهان مطرح شد و اکنون مقلدان بسیاری در ایران دارد.

آن هفت نفر

از ساعات نخست بامداد چهارشنبه ۹ آذر ۱۳۷۳ صدا و سیما با قطع برنامه های عادی خود خبر وفات آیت الله اراکی را اعلام کرد. دولت هاشمی رفسنجانی در سراسر کشور تعطیل عمومی و عزای ملی اعلام کرد. آیت الله اراکی چهل روز پایانی عمرش را در بیمارستان رجایی تهران سپری کرد و پیکرش نیز با حضور آیت الله خامنه ای و دیگر سران نظام از همین بیمارستان تشییع و پس از اقامه نماز به امامت مرحوم آیت الله العظمی بهجت در مسجد بالاسر حرم حضرت معصومه به خاک سپرده شد. کثرت جمعیت در تشییع جنازه قم به حدی بود که ۶ نفر جان خود را از دست دادند. آیت الله اراکی آخرین مرجع تقلید شیعه بود که رادیو و تلویزیون ایران در سوگ وی برنامه های عادی خود را قطع کرد و دولت نیز در سراسر کشور در سوگش تعطیل عمومی اعلام نمود.

یک روز پس از درگذشت آیت الله اراکی جامعه روحانیت مبارز تهران با صدور بیانیه ای حضرات آیات خامنه ای، فاضل لنکرانی و میرزا جواد تبریزی را به عنوان علمای جایزالتقلید اعلام کرد. در بیانیه این تشکل دینی – سیاسی پایتخت آمده بود: اسامی آیات عظام و فقهای والامقامی که تقلید از آن بزرگواران جایز و عمل به فتاوی آنان صحیح و مبرء الذمه می باشد اعلام می دارد … قابل ذکر است که هر سه نفر از این آیات عظام، بقای تقلید بر مجتهد میت را جایز می دانند و آن افرادی که احیانا دسترسی به بخشی از فتاوای مرجع تقلیدشان نداشته باشند می توانند طبق فتوای مجتهد میت مثلا مانند امام خمینی عمل نموده و نگرانی برای عدم انتشار رساله عملیه نداشته باشند.

گفتنی است که از آن سال تاکنون هنوز رساله عملیه کامل آیت الله خامنه ای منتشر نشده است. جامعه روحانیت مبارز هنوز هم به دبیرکلی آیت الله محمد رضا مهدوی کنی فعالیت می کند و هنگام صدور بیانیه فوق، سیاستمداران برجسته ای چون هاشمی رفسنجانی (رییس جمهور وقت)، حسن روحانی، ناطق نوری (رییس مجلس وقت)، شیخ محمد یزدی (رییس وقت قوه قضائیه)، امامی کاشانی و احمد جنتی در آن عضویت داشته اند. این تشکل به عنوان مهم ترین پایگاه سنتی جناح راست عمل می کند و در سال های اخیر معمولا از مواضع معتدلی برخوردار بوده است.

یک روز پس از صدور بیانیه جامعه روحانیت، مهم ترین و عالی ترین تشکل حوزوی کشور نیز با صدور بیانیه ای اسامی هفت نفر از علمای کشور را به عنوان مراجع جایز التقلید اعلام کرد. علاوه بر سه مجتهد مذکور در لیست جامعه روحانیت، نام حضرات آیات عظام محمد تقی بهجت، حسین وحید خراسانی، سید موسی شبیری زنجانی و ناصر مکارم شیرازی در لیست مورد نظر این نهاد عالی حوزوی به چشم می خورد. بعدها اعلام شد که اسامی این لیست به ترتیب آرای موافق آنها در جلسه جامعه مدرسین نوشته شده بود.

در بیانیه ۱۱ آذر ماه ۷۳ جامعه مدرسین آمده است: ” موضوع مرجعیت از اعظم مسائلی است که نمی تواند از مصالح مسلمین و استقلال و عظمت آنان جدا و منفک باشد و یا بدون توجه به دسیسه ها و توطئه های کفر و استکبار بر ضد اسلام مورد بررسی و امعان نظر قرار گیرد. لذا جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در جلسات متعدد این موضوع را مورد بحث و تبادل نظر قرار داد تا اینکه در جلسه جمعه ۱۱ آذر ۷۳ به این نتیجه رسید که حضرات آیات آقایانی که ذیلا نامشان یاد می شود واجد شرایط مرجعیت می باشند و تقلید از هر کدام از آنان جایز است. والله العالم “

جامعه مدرسین که تاکنون ریاست علمایی چون مرحوم آیت الله العظمی محمد فاضل لنکرانی، مرحوم آیت الله علی مشکینی و آیت الله محمد یزدی را تجربه کرده است، در زمان صدور این بیانیه تاریخی دارای اعضای مهمی چون حضرات آیات مرحومین علی مشکینی، سید مهدی روحانی، هادی معرفت، احمدی میانجی، آذری قمی و نیز حضرات آیات مؤمن، مصباح یزدی، محمد یزدی، احمد جنتی، راستی کاشانی، علی محقق داماد و مقتدایی بود. این تشکل در دوران سی ساله پس از انقلاب با اجازه امام خمینی و مراجع تقلید اداره عالیه و سیاستگزاری حوزه های علمیه کشور را بر عهده گرفته است. این تشکل معمولا مواضع سیاسی همسویی با جامعه روحانیت مبارز تهران اتخاذ کرده و نقش مؤثری در معادلات سیاسی کشور ایفا نموده است.

نخستین موضع گیری مهم جامعه مدرسین در امور مربوط به حوزه و مرجعیت را باید اقدام این تشکل در فروردین ۱۳۶۱ دانست که پس از اعلام خبر ” کشف کودتای قطب زاده ” با صدور بیانیه ای آیت الله سید محمد کاظم شریعتمداری را از مرجعیت خلع کرد.

هرچند لیست جامعه مدرسین از لیست جامعه روحانیت کامل تر و به واقعیت های حوزه نزدیک تر بود، اما باز هم از چند کاستی بزرگ رنج می برد. نام چند نفر از علمای بزرگ قم و نجف که مقلدین قابل توجهی داشته و دارند در فهرست جامعه مدرسین نبود.

مهم ترین غایبین این فهرست را باید حضرات آیات عظام سیستانی، منتظری و صانعی دانست. قرار نگرفتن نام آقایان منتظری و صانعی به دلیل اختلافات باسابقه سیاسی و فکری آنها با جامعه مدرسین طبیعی بود. بعدها اعلام شد که نام آیت الله سیستانی نیز به دلیل حضور ایشان در خارج از کشور در لیست نیامده است. اما به نظر می رسد همانگونه که اشاره شد موضع گیری آیت الله جنتی عضو مشترک جامعتین درباره دخالت خارجی ها در طرح مرجعیت آیت الله سیستانی به پشت پرده عدم ذکر نام وی در لیست مراجع جایزالتقلید نزدیک تر است. همچنین در زمان صدور این دو بیانیه، علمای بزرگی چون مرحوم آیت الله سید باقر سلطانی طباطبایی (پدر زن مرحوم سید احمد خمینی) و مرحوم آیت الله العظمی محمد رضا بهاء الدینی در قم حضور داشتند که هیچ گاه تمایلی به تصدی مرجعیت از خود نشان ندادند.

آنها که رفتند

اکنون پس از گذشت ۱۵ سال از صدور این دو بیانیه مهم سه نفر از لیست جامعه مدرسین دار فانی دار فانی را وداع گفته اند. آیت الله العظمی میرزا جواد تبریزی (۱۳۰۵ – ۱۳۸۵) از بزرگ ترین شاگردان مرحوم آیت الله خویی و قطب فقهی دروس عالی حوزه قم شمرده می شد. وی که مشی استادش آیت الله خویی را بیش از دیگر فقهای معاصر می پسندید، با وجود لهجه شیرین ترکی اش از محفل درسی بسیار پررونقی برخوردار بود و در طول نیم قرن تدریس خود شاگردان بسیاری تربیت کرد. وی در سال ۱۳۵۵ از سوی رژیم بعثی دستگیر و از عراق اخراج شد. او سی سال پایانی عمرش را در قم گذراند و به مهم ترین استاد فقه دروس عالی حوزه بدل شد.

پس از تبریزی، آیت الله العظمی محمد فاضل لنکرانی ( ۱۳۱۰ – ۱۳۸۶) درگذشت. وی که رییس اسبق جامعه مدرسین و از استادان باسابقه فقه و اصول قم بود، از شاگردان برجسته آیت الله بروجردی و امام خمینی شمرده می شد و به دلیل فعالیت های انقلابی اش بارها مورد پیگرد مأموران شاه قرار گرفته بود. فاضل لنکرانی در سال های پایانی عمرش مهم ترین مرجع تقلید مدافع جمهوری اسلامی بود و مقلدین فراوانی داشت. او همچنین در ساماندهی امور حوزه علمیه قم در دو دهه نخست جمهوری اسلامی نقش بسیار مؤثری ایفا کرد.

امسال نیز سومین مرجع مورد تأیید جامعه مدرسین درگذشت. آیت الله العظمی محمد تقی بهجت ( ۱۲۹۵ – ۱۳۸۸) را باید پرنفوذترین مرجع تقلید معاصر در میان توده های گوناگون جامعه دانست. او که تنها بازمانده شاگردان برجسته میرزای نائینی و مرحوم آیت الله غروی اصفهانی بود، علاوه بر تبحر خاص در فقه و اصول، به مراتب بالای اخلاقی و عرفانی نیز شهره بود و محبوبیت زیادی بین طلاب و مردم داشت. تشییع جنازه وی نشان دهنده عمق نفوذش در طبقات گوناگون اجتماع بود.

آنها که هستند

در میان مراجع تقلید کنونی شیعه حضرات آیات سیستانی (۱۳۰۹)، خامنه ای (۱۳۱۸)، منتظری (۱۳۰۱)، وحید خراسانی (۱۳۰۰)، لطف الله صافی گلپایگانی (۱۲۹۸) و مکارم شیرازی (۱۳۰۵) از جایگاه برجسته تری نسبت به دیگران برخوردارند. آیت الله سیستانی توانسته حدود دو دهه پس از رحلت استادش مرحوم آیت الله خویی به جایگاه کم نظیری در جهان دست یابد و در معادلات جهانی نیز مؤثر باشد. او اکنون پرنفوذترین مرجع تقلید شیعه است و مقلدان فراوانی در اقصی نقاط جهان دارد.

آیت الله خامنه ای نیز پس از صدور بیانیه جامعتین در آذر ۷۳ به مخالفت خود با ذکر نامش در این دو فهرست اشاره کرد و تأکید نمود که تنها پاسخگوی شیعیان خارج از کشور خواهد بود و در داخل کشور اقدام به انتشار رساله توضیح المسائلش نخواهد کرد. آیت الله خامنه ای از شاگردان حضرات آیات بروجردی، امام خمینی و میلانی بوده است. اکنون ترجمه فارسی رساله استفتائات (پرسش و پاسخ) وی در اختیار مقلدانش قرار دارد و درس خارجش نیز در حسینیه امام خمینی تهران برقرار است.

آیت الله منتظری نیز از برجسته ترین شاگردان آیت الله بروجردی و امام خمینی بوده و بیش از نیم قرن در قم به تدریس فقه، اصول و فلسفه اسلامی پرداخته است. او اکنون در آستانه نود سالگی به تدریس نهج البلاغه مشغول است. آیت الله وحید خراسانی نیز مهم ترین و پررونق ترین محفل درسی اصول فقه را در قم در اختیار دارد و از نفوذ بسیار زیادی در بین طبقات گوناگون حوزوی برخوردار است. آیت الله صافی گلپایگانی نیز کهنسال ترین مرجع حوزه قم است و بخش وسیعی از مقلدان مرحوم آیت الله العظمی سید محمد رضا گلپایگانی اکنون از این داماد ارشد وی تقلید می کنند.

در رده های بعدی نیز حضرات آیات عظام سید موسی شبیری زنجانی (۱۳۰۷)، یوسف صانعی (۱۳۱۳)، حسین نوری همدانی (۱۳۰۴) قرار دارند. آیت الله شبیری زنجانی چندان علاقه ای به مطرح شدن به عنوان مرجع تقلید نداشته و در سالیان پیش متدینین را به حضرات آیات سیستانی و منتظری ارجاع می داد، ولی اکنون مقلدان فراوانی در مناطق ترک نشین به ویژه زنجان دارد و حوزه درسی مهمی نیز در قم به خود اختصاص داده و شاگردان برجسته ای را تربیت کرده است.

آیت الله یوسف صانعی نیز در بین اقشار تحصیل کرده دانشگاهی مقلدان بسیاری دارد و به داشتن افکار نو و نادر مشهور است و به همین دلیل، منتقدان زیادی در میان نیروهای سنتی داشته است. آیت الله نوری همدانی نیز که بیش از سایر مراجع تقلید از مواضع رسمی جمهوری اسلامی و به ویژه دولت نهم پشتیبانی کرده است، نقش برجسته ای در دوران انقلاب داشت و اکنون نیز مقلدانی در همدان و سایر مناطق دارد.

اکنون نیز پس از فقدان سه مرجع تقلید نوگذشته علمای دیگری به تدریج به عنوان مرجع تقلید مطرح شده اند. حضرات آیات جوادی آملی، جعفر سبحانی و حسین مظاهری اصفهانی از این دسته اند. همچنین در میان طیف حوزوی نزدیک به اصلاح طلبان نیز چند سالی است که آیت الله اسدالله بیات زنجانی (نایب رییس مجلس سوم شورای اسلامی) به جرگه مراجع تقلید پیوسته و بیش از یک دهه است که به تدریس سطوح عالی حوزوی در قم مشغول است.

به نظر می رسد که کثرت و تعدد مراجع تقلید تا سال های آتی نیز ادامه خواهد داشت و مرجعیت یکپارچه و عام دوران آیت الله بروجردی هنوز قابل تحقق نیست. تنوع و تکثر مراجع تقلید شیعه حتی در درون حوزه های مشهد و نجف و حتی تهران و اصفهان نیز مشهود است و هر روز نیز برآن افزوده می شود و همین نکته می تواند نشان دهنده پویایی ساختار مرجعیت و اقبال عمومی نسبتا مطلوب به این سیستم باشد. شایعه معرفی لیست تازه مراجع تقلید از سوی جامعه مدرسین نیز که بازتاب گسترده ای داشت و تکذیب شد می تواند مؤید دیگری بر احتمال پذیرش اجتماعی تعدد مراجع باشد.

——-
این نوشته در شماره امروز صفحه دین و حوزه روزنامه جهان اقتصاد منتشر شده است. pdf این صفحه را از اینجا دریافت کنید.

روزگار وصل آیت الله

علی اشرف فتحی — Sun, 18 Oct 2009 11:05:57 +0000

ده سال پس از آنکه آیت الله سید محمود هاشمی به قوه قضائیه رفت، به هاشمی شاهرودی شهرت یافت و منادی اصلاحات قضایی شد می گذرد. اکنون پس از اتمام دومین دوره ریاست وی بر قوه قضائیه، باز هم به شورای نگهبان و نیز حوزه علمیه قم بازگشته و درس و بحث قبلی خود را در مرکز فقهی شیعه از سر گرفته است. اکنون آیت الله سید محمود هاشمی شاهرودی را بر خلاف آن سال ها، همه طلبه ها می شناسند.

شاگرد ممتاز مکتب نجف

سید محمود هاشمی‌ شاهرودی‌ در مرداد سال‌ ۱۳۲۷ هجری‌ شمسی‌ در شهر نجف‌ و در خانه یکی از علمای بزرگ حوزه این شهر چشم‌ به‌ جهان‌ گشود. پدرش‌ مرحوم‌ آیت‌الله‌ سید علی‌ حسینی‌ شاهرودی‌، از استادان‌ و بزرگان‌ حوزه‌ علمیه‌ نجف‌ بود و با بیت چند تن از بزرگان این حوزه هزار ساله نیز پیوند خویشاوندی داشت. پدر آیه الله هاشمى شاهرودی از نخبگان حوزه علمیه نجف و اولین کسى بود که تقریرات بحثهاى فقهى – اصولى آیه الله العظمی خویى را به رشته تحریر در آورد. مادرش نیز دختر مرحوم آیت الله حاج سید على مددى موسوى قائینى از علمای بزرگ خراسان بود که سال هاى متمادى در شهر مقدس مشهد، به تدریس وتربیت طلاب حوزه علمیه واقامه جماعت درحرم مطهر رضوى ثامن الائمه(ع) مى پرداخت.

سید محمود تحصیلات‌ ابتدایی‌ را در مدرسه‌ علویه‌ نجف‌ – مخصوص ایرانیان مقیم عراق- به‌ پایان‌ رسانید و سپس‌ طلبه شد و پس‌ از طی مراحل مقدمات و سطح،‌ به‌ حلقه‌ درس‌ آیت‌الله‌‌ شهید سید محمد باقر صدر وارد شد و یکی از شاگردان ممتاز این استاد نوگرا و خوشفکر حوزه نجف شد.‌ او البته در درس‌ دیگر مراجع‌ آن‌ روز نجف‌ از جمله‌ امام‌ خمینی‌ و آیت الله العظمی خویی نیز شرکت کرد.

آیت الله مصطفی محقق داماد در نامه ای که در واپسین روزهای ریاست شاهرودی نوشت به جایگاه ویژه وی نزد شهید صدر اشارتی داشت:

« نیمه اردیبهشت ۱۳۵۸ برای زیارت عتبات عالیات به نجف اشرف مشرف شدم. در بدو ورود، مرحوم شهید آیت الله سید محمد باقرصدر – طاب ثراه – نگارنده را سرافراز فرمودند و به همراه یکی از دوستان مشترکمان به محل اقامت اینجانب تشریف فرما شدند و زیارت ایشان نصیبم شد. چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی که هرگز از خاطرم نمی‌رود. ایشان از مباحثات با ابن عمّشان امام موسی صدر و یادداشت‌های درس مرحوم والد ما آموزگار جاودان فقاهت مکتب قم‎ «آیت الله سید محمد محقق داماد» و نظریات جدید مطروحه در این مکتب سخن گفتند. از استاد مرتضی مطهری که شهادتشان تازه رخداده بود و نظراتشان گفتگو به میان آمد. آنگاه ایشان خطاب به اینجانب فرمودند: “این روزها آقای سید محمودهاشمی که گویی فرزند من است برای حفظ جانش عراق را به قصد قم ترک کرده است و نوید دادند که ایشان می‌تواند صدیق همفکر گرانبهایی برای شما باشند.” من که نادیده خریدار شده بودم نخستین بار که جنابعالی را در قم زیارت کردم، درست همان یافتم که فرموده بودند.»

طلبه سیاسی

همانگونه که شهید صدر به محقق داماد گفته بوده، هاشمی شاهرودی جوان به دلیل فعالیت سیاسی و مبارزه علیه رژیم بعثی عراق تحت تعقیب این دولت قرار گرفت و به ایران گریخت. اما رژیم بعثی توانست چند تن از برادران او را بازداشت و اعدام کند. شهادت برادران آیت الله پس از سقوط صدام و انتشار اسناد حکومت وی قطعی شد.

هاشمی شاهرودی همچون دیگر شاگردان شهید صدر در حزب «الدعوة الاسلامیة» عضو شد. حزبی که بسیاری از نخبگان شیعه آن روز عراق را در خود جای داده بود. فعالیت این حزب به یکی از جرایم غیر قابل بخشایش حکومت بعثی بدل شد و فعالان آن زندانی و حتی اعدام می شدند. هاشمی شاهرودی ۵ سال پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران مدتی را در زندان بعثی ها گذراند.

اما وجود برخی اختلافات میان این اعضای این حزب با طلاب انقلابی حامی امام خمینی در نجف، سال ها بعد برای هاشمی شاهرودی دردسرساز شد. زمانی که وی در تابستان ۱۳۷۸ به ریاست قوه قضائیه ایران برگزیده شد، علی اکبر محتشمی پور از روحانیون نزدیک به امام خمینی در دوران اقامت ایشان در نجف با اشاره به عضویت هاشمی شاهرودی در حزب الدعوه و مخالفت های این حزب با اطرافیان امام در عراق با قاضی القضات شدن وی به شدت مخالفت کرد.

اما حامیان هاشمی شاهرودی با اشاره به حمایت های امام خمینی از شهید صدر و نیز روابط صمیمانه شاهرودی با امام، این انتخاب را ستودند. هاشمی شاهرودی که پس از حضور در ایران به همراه شهید آیت الله سید محمد باقر حکیم حزب جدیدی را به موازات حزب الدعوه تأسیس کرد که به «مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق» مشهور شد. یکی از اهداف اصلی این تشکل جدید که به نوعی رقیب حزب الدعوه شمرده شده و می شود، ائتلاف نیروهای شیعه مخالف صدام برای سرنگون کردن وی بود. هاشمی شاهرودی نخستین رییس این تشکل شد و شهید حکیم نیز سخنگوی آن بود. مدتی بعد که شاهرودی تصمیم گرفت بر تدریس در حوزه علمیه قم تمرکز کند، حکیم به ریاست آن برگزیده شد و هاشمی شاهرودی برای همیشه از فعالیت حزبی کناره گرفت.

استاد برجسته حوزه قم

نقل است که در یکی‌ از دیدارهای‌ اعضای‌ مجلس‌ اعلای‌ عراق‌ با امام‌ خمینی‌، ایشان با توجه‌ به‌ شناخت‌ خود از هاشمی شاهرودی می‌خواهد که‌ تدریس‌ در حوزه‌ علمیه‌ قم‌ را بر هر کاری‌ ترجیح‌ دهد. بدین ترتیب وی در کنار آیت الله سید کاظم حائری به عنوان دو شاگرد اصلی شهید صدر، فعالیت علمی خود را در حوزه قم استمرار و گسترش بخشیده و نظریات استاد شهید خود را به طلاب حوزه قم منتقل کرده اند. شاهرودی پیش از انتصاب به ریاست قوه قضائیه، درس خارج خود را به زبان عربی نیز برگزار می کرد که مورد اقبال طلاب ممتاز حوزه قرار داشت.

آیت الله سید محمود هاشمی در سال های حضور در ایران با آیت الله خامنه ای دوستی صمیمانه ای پیدا کرد و این دوستی و رفاقت علمی و عاطفی به عضویت وی در جمع فقهای شورای نگهبان و سپس به ریاست دستگاه قضایی منجر شد. همچنین فعالیت ها و طرح های علمی شاهرودی با توجه ویژه رهبری مواجه شده و این عنایت تاکنون نیز استمرار داشته است.

مهمترین مسؤولیت وی طى سال هاى اخیر، تأسیس مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت است که به فرمان آیه اللّه خامنه اى تأسیس و ریاست این مؤسسه به آیت الله هاشمی شاهرودی واگذار شد.این موسسه توانسته ده ها اثر ارزشمند فقهى – کلامى را در راستاى اهداف وظایف خویش وبه منظور خدمت به فقه اهل بیت(ع) تدوین و منتشر نماید.

در کنار تدوین کتاب، انتشار دو فصلنامه (فقه اهل بیت(ع)) فارسى و عربى و فصلنامه (المنهاج) که در شعبه لبنان موسسه تدوین ومنتشر مى شود، کار دیگر فرهنگى است که در این موسسه و با نظارت ایشان صورت مى گیرد. حوزه کارى این فصلنامه ها بررسى وتبیین جدیدترین دیدگاههاى فقهى وبیان مسائل مستحدثه مى باشدکه در این راستا موفقیتهاى چشم گیرى صورت گرفته است.

آیت‌الله‌ هاشمی‌ شاهرودی‌ همچنین ریاست‌ دو کنگرة‌ مهم‌ فقهی نقش‌ زمان‌ و مکان‌ در اندیشه‌ امام‌ خمینی‌ و نیز نخستین‌ کنگره‌ دایرة‌ المعارف‌ فقه‌ اسلامی‌ را بر عهده‌ داشته است. از آیت‌الله‌ هاشمی‌ شاهرودی‌ مقالاتی چون‌ دیات‌ ششگانه‌، علم‌ شخص‌ قاضی‌، محارب‌ مفسد فی‌ الارض‌، پیش‌ بها یا بیعانه‌ منتشر شده‌ است‌. برخی کتاب های او نیز از این قرارند‌:

۱ ـ بحوث‌ فی‌ علم‌ الاصول‌ (تقریرات‌ درسهای‌ اصول‌ شهید صدر در ۷ جلد)؛ ۲ ـ کتاب‌ الخمس‌ (۲ جلد)؛ ۳ ـ مقالات‌ فقهیه‌؛ ۴ ـ قاعده‌ فراغ‌ و تجاوز؛ ۵ ـ حکومت‌ اسلامی‌؛ ۶ ـ جهان‌ بینی‌ اسلامی‌؛ ۷ ـ تفسیر موضوعی‌ بخشی‌ از نهج‌البلاغه‌؛ ۸ ـ تفسیر آیه‌ «مودت‌ ذی‌ القربی‌»؛ ۹ ـ بحوث‌ فی‌ الفقه‌؛ ۱۰ ـ محاضرات‌ فی‌ الثورة‌ الحسینیة‌؛ ۱۱ ـ الصوم‌، تربیة‌ و هدایة‌؛ ۱۲ ـ کتاب‌ الاجارة‌ (۲ جلد)؛ ۱۳ ـ قرائات‌ فقهیة‌ معاصرة‌ (۲ جلد).

آیت الله هاشمی شاهرودی تابستان ۱۳۷۸ به ریاست دستگاه قضایی جمهوری اسلامی برگزیده شد و طرح های اصلاحی مختلفی را در قوه قضائیه آغاز کرد. حضور ده ساله وی در این قوه به قطع ارتباط او با طلبه های قم منجر شد و اکنون که پس از ده سال، بار دیگر به حوزه قم بازگشته است، طلبه ها که بیش از پیش آوازه علمی این شاگرد مکتب نجف را شنیده اند پای درس او در شبستان امام خمینی حرم حضرت معصومه (س) می نشینند و از آرای نوگرایانه شهید صدر آگاه تر می شوند.

اکنون آیت الله هاشمی شاهرودی به اصل خویش بازگشته و روزگار وصل خویش را بازجسته است. هرچند یکی دو سالی وقت می خواهد تا جایگاه وی در میان مدرسین سطوح عالی حوزه تثبیت شود. اما با توجه به کسالت و کهولت سن آیت الله سید کاظم حائری، اکنون آیت الله هاشمی شاهرودی بهترین منبعی است که می تواند تبیین کننده باورهای متفاوت اصولی و فقهی آیت الله محمد باقر صدر باشد.

در همین باره:

آیت الله ها در قم چه سوار می شوند؟

آخرین تلاش ها در آخرین روزها

این روزهای قم

علی اشرف فتحی — Mon, 05 Oct 2009 11:27:33 +0000

این روزها از ساعت هفت صبح تا دوازده ظهر می شود جنب و جوش طلبه ها را برای شرکت در کلاس های درس حوزه دید. عصرها هم دو ساعت مانده به غروب، کلاس ها شروع می شود و تا نزدیکی اذان مغرب ادامه دارد. بعضی درس ها هم بعد نماز مغرب برپا می شود. دروس دوره سطح و خارج حوزه که معادل دوره های کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترای دانشگاه است، همه روزه (به جز روزهای پنج شنبه و جمعه) برگزار می شود. بیشتر دروس این دو دوره، در مدارسی که اطراف حرم حضرت معصومه ساخته شده اند، برپا می شود.

مدرسه فیضیه بین حرم حضرت معصومه و مدرسه دارالشفا قرار گرفته است. این دو مدرسه سابقه دیرینه ای دارند و البته مدرسه فیضیه که در جنوب مدرسه دارالشفا قرار دارد، از شهرت بیشتری برخوردار است. مدرسه دیگری نیز در اواخر دوره پهلوی از سوی مرحوم آیت الله العظمی محمد رضا گلپایگانی ساخته شد تا برای تشکیل دروس دوره سطح و خارج مورد استفاده قرار گیرد.

در عکس زیر حجة الاسلام سید علی خمینی نوه امام خمینی و کوچک ترین فرزند مرحوم سید احمد خمینی را می بینید که امروز بعد از شرکت در کلاس درسش در مدرسه آیت الله گلپایگانی عازم شرکت در کلاس درس بعدی اش در مدرسه دارالشفاست. این نوه امام خمینی آخرین سال دوره سطح را می گذراند که می شود سال دهم حوزه.

مسجد اعظم قم نیز که در سمت غربی حرم حضرت معصومه ساخته شده و به آن متصل است، از نیم قرن پیش به عنوان محل تدریس مراجع تقلید بزرگ حوزه علمیه قم مورد استفاده قرار می گیرد. این درس ها به دلیل شرکت گسترده تر طلبه ها و جایگاه ویژه مراجع تقلید، در شبستان های این مسجد برگزار می شود. کثرت طلبه های شرکت کننده در این درس ها گاهی منجر به پر شدن شبستان و نشستن طلبه ها در بیرون محل درس می شود.

مسجد اعظم قم را حدود شصت سال پیش، آیت الله العظمی بروجردی ساخت تا هم مورد استفاده زائران حرم قرار گیرد و هم دروس حوزوی در آن تشکیل شود. از آن زمان تاکنون بسیاری از مراجع و علمای مهم شیعه همچون حضرات آیات عظام بروجردی، گلپایگانی، امام خمینی، مرعشی نجفی، شریعتمداری، فاضل لنکرانی و … در شبستان های این مسجد به تدریس و گاه به اقامه نماز جماعت پرداخته اند. در عکس زیر، آیت الله العظمی سید موسی شبیری زنجانی در حال تدریس خارج فقه در شبستان دارالتلاوة مسجد اعظم قم است و عکسی از مرحوم آیت الله العظمی بروجردی نیز به مناسبت پنجاهمین سالگرد درگذشت ایشان در این شبستان نصب شده است.

آخرین نماد مرجعیت واحد شیعی، نخستین مرجع جهانی شیعه

علی اشرف فتحی — Fri, 02 Oct 2009 10:14:29 +0000

پنجاه سال قمری از درگذشت آیت الله العظمی سید محمد حسین طباطبایی بروجردی گذشت، اما شیعیان در این نیم قرن پرحادثه که دست کم در دو مقطع آن (انقلاب اسلامی ایران و وقایع چند سال گذشته عراق)، مرجعیت شیعه تأثیرات جهانی و منطقه ای مهمی از خود بر جای گذاشت، از مراجع تقلید متعددی پیروی کرده اند و هنوز هم مرجع یکپارچه ای چون میرزای شیرازی، سید ابوالحسن اصفهانی و یا آیت الله بروجردی ظهور نکرده است.

دیروز در مسجد اعظم قم، یعنی همان جایی که آیت الله بروجردی بانی آن بود، مراسم پنجاهمین سال رحلت این پیشوای تاریخ ساز شیعه برگزار شد و شهر قم در هقته گذشته مزین به تصاویر دیدنی این مرجع فقید شده است. بروجردی که استاد مسلّم نسل کنونی و قبلی مراجع تقلید شیعه بود، هنوز هم مرجع تقلیدی منحصر به فرد است. او واپسین مرجع تقلید مطلق العنان شیعه بوده و پس از او هیچ گاه هیچ مرجع تقلیدی – حتی امام خمینی – نتوانسته در زمان خود یگانه زعیم دینی شیعیان باشد. در عصر مرجعیت امام خمینی که پس از درگذشت مرحوم بروجردی آغاز شد و سه دهه ادامه داشت، مراجع تقلید مهمی چون حضرات آیات عظام حکیم، خویی، شریعتمداری و گلپایگانی از مقلدین فراوانی برخوردار بودند. حتی رهبری سیاسی امام در دهه پایانی عمرش نیز نتوانست انحصار مرجعیت دینی را برای ایشان رقم بزند.

نسل کنونی مراجع نیز که نزدیک دو دهه است به هدایت دینی پیروان خود مشغولند، از تعدد بیشتری نسبت به نسل قبلی برخوردار است. بر پایه برخی آمار غیر رسمی، اکنون بیش از هفتاد مجتهد در حوزه های علمیه شیعه اقدام به انتشار رساله توضیح المسائل کرده اند و دفاتر یا سایت های اینترنتی آنها به استفتائات مقلدین پاسخ می دهند. شهرهای قم، نجف، تهران، مشهد و اصفهان نیز محل سکونت و فعالیت های حوزوی بیش از ۱۵ مرجع تقلید مهم و برجسته است.

تلاش های آشکار و پنهان برای جلوگیری از تعدد مراجع تقلید تاکنون با شکست مطلق مواجه شده و نظریه پردازان «مرجعیت واحد» هر روز بیش از پیش از رسیدن به اهداف خود ناامید می شوند. یکی از مهم ترین نظریه پردازان این مسأله، حمید انصاری قائم مقام مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی و برادر مجید انصاری است که در میانه دهه هفتاد با انتشار کتابچه ای با عنوان «مرجعیت و رهبری؛ تفکیک یا وحدت؟» خواهان مرجعیت انحصاری ولی فقیه شده و امام خمینی را نیز مدافع این نظریه دانست. اما شواهد و قرائن حاکی از آن است که تعدد مراجع تقلید شیعه در نسل آینده مرجعیت نیز ادامه خواهد داشت و شبه دموکراسی موجود در نهاد مرجعیت، مانع از تکرار تجربه مرجعیت مطلق و یکپارچه آیاتی چون بروجردی یا میرزای شیرازی خواهد بود.

اما منحصر به فرد بودن بروجردی تنها در این ویژگی برجسته وی نبوده است. اقدامات وی بدون تردید عامل اصلی اقتدار حوزه قم و به موازات آن، یکی از عوامل به حاشیه رفتن حوزه هزار ساله نجف بوده است. اگر آیت الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی را احیاگر حوزه خاموش قم بدانیم، به یقین باید بروجردی را نخستین مرجع تقلید این حوزه – به معنای واقعی کلمه – به حساب آوریم. او با بینش و تدبیر منحصر به فردی توانست قم را به مرکز اصلی شیعیان جهان بدل کند و پس از وی نیز شاگردان وی نگذاشتند که چنین دستاورد بی نظیری از دست برود. تصور اینکه مرکزیت دینی و علمی شیعه، پس از هزار سال از عراق به ایران منتقل شود، برای بسیاری دشوار و دور از ذهن بود. اما کاریزما و اتوریته آیت الله بروجردی بود که چنین دستاورد شگرفی را رقم زد.

این بروجردی بود که به قیمت سکوت سنگین سیاسی اش توانست قم را به بستر مهمی برای فعالیت های فرهنگی عالمان شیعی بدل کند و حوزه نجف را پشت سر بگذارد. شاید هنوز هم بسیاری از روشنفکران و مبارزان آن دوران از بروجردی به خاطر صدور پیام تبریکش خطاب به محمد رضا شاه پس از بازگشت پیروزمندانه اش در جریان کودتای ۲۸ مرداد دلگیر و گله مند باشند، ولی کیست که نداند بروجردی در دوران نخست وزیری مصدق، کمترین دخالت را در کار او می کرد و نزدیکان مصدق می توانند شهادت بدهند که مصدق، همواره بروجردی را بر کاشانی ترجیح می داد و حرمت او را حفظ می کرد؟ کیست که نداند بروجردی مخالف اصلی اقدامات فدائیان اسلام بود و حتی با وجود اصرار فراوان امام خمینی، حاضر به میانجی گری در قضیه اعدام آنان نشد؟ (ماجرای این میانجی گری ناموفق را همسر امام خمینی روایت کرده است.)

بروجردی در ماجرای کودتای ۲۸ مرداد همانند همیشه عمل کرد و هیچ تغییری در سیاست های وی ایجاد نشد. برای او مهم این بود که حوزه قم را اقتدار بخشد و جهانی کند که کرد. هرگونه مقاومت وی در برابر کودتاگران – که نه حرمت سیاستمدار کهنسالی چون مصدق را حفظ کردند و نه احترام روحانیون باسابقه ای چون آیت الله کاشانی یا آیت الله حاج آقا رضا زنجانی را پاس داشتند - می توانست زحمات چند ساله وی در جهت تقویت حوزه قم را به باد دهد. او از تجربه استادانش آخوند خراسانی و میرزای نائینی آموخته بود که کار فرهنگی بر فعالیت سیاسی اولویت دارد و بدون فرهنگ سازی و آموزش اعتقادی مردم، تکرار شکست مشروطه یا جنبش ملی شدن نفت همواره اجتناب ناپذیر است. او آموخته بود که بهتر است کار سیاست ورزی و حکومت داری را به اهلش بسپارد و همواره می گفت که دخالت وی در سیاست، ممکن است به دلیل ناآگاهی از جزئیات و مسایل پشت پرده آن، به زیان دین و مردم تمام شود.

او نه ادعای سیاستمدار بودن می کرد و نه خود را مرد این میدان می دانست. او فقط و فقط خواهان استقلال حوزه علمیه و مرجعیت از قدرت و افزایش اقتدار و کارآمدی آنها بود. برای این دو هدف، با هیچ کس تعارف نمی کرد و حتی در برابر مبارزین مخلص و دینمداری چون کاشانی و نواب صفوی می ایستاد و اشتباهات آنان را برنمی تابید. با وجود آنکه امام خمینی در آمدن آیت الله بروجردی به قم و اقامت ۱۵ ساله ایشان در این شهر بسیار مؤثر بود، حتی میانجی گری وی را نیز نپذیرفت.

کار فرهنگی برای این رهبر مقتدر و هوشمند شیعی آنقدر مهم بود که برای نخستین بار به صورت سازمان یافته مبلغین و نمایندگان برجسته ای به کشورهای مهم غربی اعزام کرد. (اینجا را بخوانید) نخستین نشریات حوزوی – دینی در زمان وی و با تشویق و حمایت او در قم منتشر شد. نهادها و بناهای فرهنگی و دینی در زمان وی با شتاب و وسعت بیشتری ایجاد شد و شیعیان توانستند پس از قرن ها به جایگاه واقعی خود در سطح منطقه و جهان نزدیک تر شوند.

او به اختیارات وسیع حکومتی فقیهان و حتی حاکمان غیر فقیه اعتقاد داشت. قمی ها نقل می کنند که پس از احداث خیابان آستانه بر روی مقبره بسیاری از روات و بزرگان قرون گذشته شیعه، متدینین و علما از این خیابان برای رفتن به حرم استفاده نمی کردند. ظاهراً نخستین بار آیت الله بروجردی بوده که با اشاره به اختیارات حکومت برای آبادانی شهرها، شخصاً از این خیابان عبور کرده و حرمت این کار را برداشته است. همچنین در جریان اعتراض برخی متدینین و علما به تخریب بناهای سمت غربی حرم حضرت معصومه برای احداث مسجد اعظم، وی به معترضین گوشزد کرده بود که فقها دارای اختیارات حکومتی گسترده ای بوده و مجاز به برخی تصرفات هستند. (این را حجة الاسلام و المسلمین سید حسین خمینی از پدربزرگ مادری اش آیت الله شیخ مرتضی حائری یزدی برایم نقل کرد.)

این باورهای وی در زمینه سازی برای طرح نظریه ولایت فقیه از سوی امام خمینی نقش داشت. امام خمینی این نظریه را هشت سال پس از درگذشت آیت الله بروجردی در نجف مطرح کرد. با این حال آیت الله بروجردی هیچ گاه در صدد عملی کردن تئوری فقهی خود برنیامد. شاید او نیز همچون آخوند خراسانی نسبت به توانایی حوزه برای اداره جامعه تردید داشت. برخی شنیده ها و نقل قول های نزدیکان مرحوم بروجردی نیز بر این باور وی صحه می گذارد.

بروجردی در علوم رایج حوزوی نیز ابتکارات و نوآوری های مهمی داشت که در کارآمدی و به روز شدن حوزه های شیعه مؤثر بوده است. در یک کلام باید گفت که او در نهایت استقلال عمل کرد و برای توانمند کردن علمی و اجتماعی حوزه علمیه از هیچ فرصتی نگذشت. امروز شاید بتوان آیت الله العظمی سیستانی را مشابه او دانست. سیستانی که از حوزه درسی بروجردی هم بهره برده است، اکنون چند سالی است که مشی مشابه استادش را در پیش گرفته و در صدد احیای حوزه تضعیف شده نجف است. باید دید که آیا این مرجع تقلید پرنفوذ کنونی می تواند اقتدار از دست رفته نجف را بازگرداند؟

در همین باره:

پایگاه اطلاع رسانی حضرت آیت الله العظمی بروجردی

آیت الله العظمی بروجردی در ویکی پدیا

مرجعیت هنوز زنده است

علی اشرف فتحی — Thu, 24 Sep 2009 06:57:17 +0000

با گذشت بیش از سه ماه از انتخابات بی سابقه ۲۲ خرداد، هنوز هم پیامدهای آن دامنگیر فضای سیاسی و اجتماعی کشور است. حوزه علمیه قم نیز از این فضای داغ به دور نیست و می توان گفت که داغ ترین تابستان تاریخ خود را پشت سر گذاشته است. آنها که از نزدیک با تاریخ حوزه علمیه قم آشنا هستند، نیک می دانند که تاکنون چنین رایزنی هایی میان مردان سیاست تهران نشین با مردان مذهب قم نشین رخ نداده است. همچنین رایزنی های مشترک میان مراجع تقلید نیز به حد بی سابقه ای رسیده است. به جرأت می توان گفت که در حوادث تاریخی دوران انقلاب نیز تا این حد که امروز شاهدیم، همدلی و هماهنگی مراجع تقلید و دیدارهای پیاپی آنها با سیاستمداران و نیز دیدارهای درون حوزوی را سراغ نداشته ایم. همه این علائم و قرائن بود که مرا به نوشتن پست «سرنوشت ایران در دستان قم و تهران» ترغیب کرد.

اما لا به لای این حوادث بی سابقه تاریخی که به دلیل کثرت و تداوم، ابعاد آن از چشم تحلیلگران به دور مانده است، در ماه رمضان گذشته شاهد دو رویداد مهم در قم بودیم که فکر می کنم نباید اهمیت آن را نادیده بگیریم. نخستین رویداد که در نوع خود بی نظیر بود، دیدار دو مرجع تقلید اثرگذار حوزه بود که وجود تفاوت های مبنایی در باورهای آنان، اهمیت دیدار را دوچندان کرده است. پس از آنکه آیت الله العظمی لطف الله صافی گلپایگانی در توبیخ جریان مخالف آیت الله صانعی در قم و لغو راهپیمایی سی مرداد این جریان علیه این آیت الله اصلاح طلب قم نقش مؤثری داشت، آیت الله صانعی در پاسخ به این حمایت قاطع مرجع تقلید متنفذ و سنت گرای قم به دیدن وی رفت تا درباره اوضاع کشور نیز با وی گفتگو کند.

وقتی بدانیم که آیت الله صافی نماد سنت گرایی در حوزه قم است و به دلیل همین باور مستحکمش به سنت، از حضور در شورای نگهبان زمان امام خمینی استعفا داد و نخواست تأیید کننده اقدامات مجلس و دولت چپ گرای دهه ۶۰ باشد و حتی در رفراندوم بازنگری قانون اساسی در تابستان ۶۸ شرکت نکرد و به قانون اساسی کنونی رأی نداد تا اعتراض خود را به ابداع نهاد سنت زدای «مجمع تشخیص مصلحت نظام» نشان دهد و از سوی دیگر اگر این را هم در نظر بگیریم که آیت الله صانعی نماد نواندیشی و هنجارشکنی های فقهی در حوزه قم است و مدافع جدی چپ گرایان دهه ۶۰ بوده، آنگاه به اهمیت دیدار اخیر این دو مرجع پی می بریم. اگر آقایان صانعی و صافی از فقهای منصوب امام در نخستین دوره شورای نگهبان بوده اند، اکنون نیز برای چاره اندیشی درباره بحران بی سابقه کنونی در کنار هم قرار گرفته اند.

مراجع تقلید نزدیک به سران معترضین به انتخابات، اکنون به عنوان حلقه واسط معترضین و مراجع تقلید دیگر عمل می کنند. اینجاست که اهمیت دومین رویداد ماه جاری در قم روشن می شود. سفر بی سر و صدای ۲۴ شهریور میرحسین موسوی و برادرش میرمحمود به قم و دیدارهای وی با حضرات آیات صانعی، موسوی اردبیلی، بیات زنجانی و اعضای مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم از نشانه های این همگرایی بی سابقه میان طیف های متنوع نهاد مرجعیت با معترضان است. به ویژه آنکه در این سفر، میرحسین با نماینده دو مرجع تقلید بزرگ نیز دیدار و رایزنی کرده است: حجة الاسلام مهندس احمد منتظری فرزند ارشد آیت الله منتظری و حجة الاسلام جواد شهرستانی که داماد و نماینده تام الاختیار آیت الله سیستانی در ایران است. جواد شهرستانی خرداد سال ۸۷ از طریق ازدواج دخترش شیما با حجة الاسلام سید علی خمینی (فرزند کوچک مرحوم حاج سید احمد خمینی) موجب ارتباط نزدیک تر بیت امام خمینی با آیت الله العظمی سیستانی شد.

اگرچه هنوز هیچ گونه جزئیاتی از سفر میرحسین به قم منتشر نشده است، اما شنیده ها حاکی از آن است که مطالب مهمی مطرح شده و شاید پرسش و پاسخ اخیر میرحسین و آیت الله منتظری از پیامدهای این سفر باشد. وبلاگ فرزند آیت الله بیات زنجانی نیز تصاویر و جزئیاتی از این سفر را منتشر کرده و به اهمیت این دیدارها اشاراتی داشته است.

سران معترضین در کنار حامیان دولت، رقابت نفس گیری را برای جلب حمایت مرجعیت آغاز کرده اند. هرچند به نظر می رسد که تاکنون معترضین برنده این رقابت بوده اند و رایزنی های فشرده و گسترده هاشمی رفسنجانی، محمد خاتمی و میرحسین موسوی با بزرگان حوزه های علمیه شیعه توانسته کفه ترازو را به سود مخالفان دولت سنگین کند. باید دید که آیا حامیان دولت خواهند توانست زبان مشترکی با مرجعیت بیابند و یا به بی اعتنایی به این نهاد دیرپا و اثرگذار ادامه خواهند داد؟

اما هرچه شود، مرجعیت شیعه باز هم نشان داده که با وجود همه آسیب های درونی و بیرونی، هنوز هم نقش بی بدیلی در جامعه دارد. همه باید این را باور کنند که مرجعیت هنوز زنده است.

آیت الله میلانی؛ انقلابی یا سازشکار؟

علی اشرف فتحی — Sat, 19 Sep 2009 06:20:02 +0000

آیت‌الله العظمی سیدمحمدهادی میلانی را باید از متفاوت‌ترین مراجع تقلید معاصر نامید که مواضع و آرای سیاسی و اجتماعی‌اش مورد توجه قشرهای مختلف جامعه بود. او در زمانی به مرجعیت رسید که جامعه ایران در التهاب ناشی از شرایط پس از نهضت روحانیون به سر می‌برد. میلانی در آن زمان مقبول روشنفکران و نواندیشان دینی بود و به دلیل روحیه میانه‌رویی که داشت، جذابیت‌های متنوعی را از خود نشان می‌داد. آیت‌الله میلانی که مقام علمی قابل توجهی نیز داشت، در دهه پایانی عمر خود به یکی از متنفذترین مردان سیاست و فرهنگ در ایران بدل شد.
از نجف تا مشهد
مرحوم میلانی از نسل سادات حسینی شهر مدینه بود که اجدادش به دعوت مردم آذربایجان به ایران آمده بودند تا به ارشاد دینی مردم بپردازند. اقامت آنها در منطقه «میلان» تبریز، سبب شد که نام خانوادگی آنها به «میلانی» شهرت یابد. بعدها اجداد آیت‌الله که از عالمان دینی بودند، به رسم آن روزگار به نجف رفتند و به تحصیل و تدریس در حوزه هزار ساله نجف مشغول شدند. محمدهادی میلانی در همین شهر زاده شد. سالی که او به دنیا آمد؛ ۱۳۱۳قمری برابر با ۱۲۷۴ شمسی بود و در آن زمان حوزه نجف محل حضور و تدریس بزرگانی چون آخوند خراسانی، میرزای نائینی و سید کاظم یزدی بود. سیدمحمدهادی کودک بود که حوزه نجف توانست انقلاب مشروطیت را در ایران رهبری کند. در واقع دوران کودکی و نوجوانی میلانی را باید سیاسی‌ترین سال‌های حوزه نجف به شمار آورد.
میلانی در همین سال‌های سرنوشت ساز، تحصیل در حوزه را آغاز کرد و درس مراجع و علمای مشهوری چون میرزای‌نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی و آقا ضیاء عراقی را درک کرد. همچنین در علوم معقول نیز از آیت‌الله‌شیخ محمد حسین غروی اصفهانی بهره برد. آیت‌الله میلانی پس از سال‌ها تحصیل در مهم‌ترین مرکز فقهی تاریخ تشیع، به یکی از استادان مهم حوزه‌های علمیه عراق بدل شد و ۱۸ سال نیز در شهر کربلا به تربیت شاگرد پرداخت. حاصل کار او در کربلا تربیت عالمان بزرگی همچون آیات‌عظام حسین‌وحید خراسانی و مرحوم سید‌محمدشیرازی و مرحوم علامه محمدتقی جعفری بود.
آیت‌الله میلانی در دوران تحصیل در نجف، همراه با سایر روحانیون این حوزه به صف مبارزه با انگلیسی پیوست و در کنار دوستانش میرزامهدی کفایی فرزند آخوند خراسانی و شیخ جواد جواهری فرزند صاحب جواهر در این رویداد مهم سیاسی تاریخ نجف حضور فعال داشت. او پرورده علمی و سیاسی نجف شمرده می‌شد و از نزدیک شاهد پیروزی‌ها و شکست‌های تاریخی بزرگان این حوزه بود. همین مساله سبب شد که در رویکردهای سیاسی و فرهنگی دوران حضور و مرجعیتش در ایران، با مراجعی که پرورده قم بودند، تفاوت‌هایی داشته باشد.

او در سن ۶۰ سالگی به قصد زیارت عازم مشهد شد و پس از مشاهده اوضاع نابسامان حوزه علمیه این شهر، مشابه شیخ عبدالکریم حائری یزدی در قم به احیای این حوزه پرداخت. او از سال ۱۳۳۴ شمسی در مشهد ماندگار شد و ۲۰ سال حضور او در مشهد، علاوه بر تقویت مرجعیت وی به احیای حوزه‌ای منجر شد که سرکوب‌های عصر رضاخان آن را از اثرگذاری دور کرده بود. آیت‌الله خامنه‌ای که در زمان ورود آیت‌الله‌العظمی میلانی به مشهد از طلبه‌های جوان این شهر بودند و خودشان نیز مدتی در درس خارج آیت‌الله میلانی شرکت کرده بودند، درباره تاثیرات حضور این مرجع تقلید در مشهد معتقد هستند: «ما دیدیم که مرحوم آیت‌الله میلانی از کربلا که نزدیکی نجف بود آمدند تا مشهد و یک حوزه علمیه بزرگی را به‌وجود آوردند. این یک واقعیت است. از برکت الهی برای حوزه علمیه مشهد وجود آیت‌الله میلانی بود.»
محبوب نوگرایان
آیت‌الله العظمی سیدمحمدهادی میلانی در سالی وارد مشهد شد که نیروهای هوادار دکتر مصدق نفوذ بالایی در میان قشر مذهبی شهر داشتند. استاد محمد تقی شریعتی و طاهر احمد‌زاده به عنوان دو چهره فعال سیاسی – مذهبی شهر، نقش بسیار مهمی در جذب جوانان و جلوگیری از گسترش افکار مارکسیستی ایفا می‌کردند. روحیه میانه‌رو و فرهنگ دوست او که حاصل شش دهه حضور وی درعراق بود، کمک زیادی به تحکیم روابط او با نواندیشان دینی می‌کرد. به‌این ترتیب بیت آیت‌الله میلانی به پاتوق نیروهای فعال و جوانان مذهبی بدل شد. پرویز خرسند که در آن سال‌ها از نویسندگان و فعالان سیاسی و مذهبی این شهر به حساب می‌آمد، به یاد می‌آورد که به همراه امیرپرویز پویان به خانه آیت‌الله میلانی می‌رفته و روابط صمیمانه‌ای با او داشته است. خرسند می‌گوید که دکتر علی شریعتی را نیز نخستین بار در خانه آیت‌الله میلانی دیده است: «منزل آیت‌الله میلانی آن موقع پاتوق روشنفکران مذهبی بود. همه طلبه‌ها و غیرطلبه‌ها می‌آمدند. البته بیشتر دانشجویان می‌آمدند. من هم آنجا می‌رفتم. به یاد دارم طلبه‌ها خیلی به من متلک می‌گفتند که چرا ریش نمی‌گذاری؟! آخرش حوصله‌ام سر رفت و روزی به آقای میلانی گفتم که این طلبه‌ها خیلی به من گیر می‌دهند. شما تکلیف مرا روشن کنید. آقای میلانی لبخندی زد و گفت: «من تا به حال یک بار به تو گفته‌ام که چرا ریشت را می‌زنی؟» من و امیر پرویز پویان زیاد به آنجا و نیز نماز آقای میلانی در صحن نو حرم می‌رفتیم. کسانی که مبارز بودند پیش آقای میلانی می‌رفتند و او را دوست داشتند. آیت‌الله میلانی نماز عید فطر را هم به باغ تلگرد می‌آمد که متعلق به طاهر‌احمدزاده بود. این باغ آن زمان بیرون مشهد بود و انگور زیادی داشت. به هر حال ما رفت و آمد زیادی به خانه آقای میلانی داشتیم. حدود سال ۴۱ بود؛ یعنی قبل از قضایای خرداد ۴۲٫ یک بار وقتی در خانه آیت‌الله میلانی بودیم، دیدم پچ پچی در محفل افتاد. می‌گفتند علی شریعتی آمده است. من هیچ‌گاه از آیت‌الله یک چهره اسطوره‌ای و با تبختر در ذهن نداشتم اما فراموش نمی‌کنم و برایم عجیب بود که آیت‌الله میلانی یکباره از جا پرید و از طبقه دوم به کوچه آمد تا قبل از اینکه شریعتی به او برسد، او به شریعتی برسد. آن دو همدیگر را بغل کردند و بوسیدند. این جریان خیلی برایم جالب بود. من تا آن روز شریعتی را ندیده بودم و هیچ تصویری از او نداشتم، ولی قبل از آن او را می‌شناختم و نامش را شنیده و برخی آثارش را خوانده بودم. آن زمان او به دلیل درگذشت مادرش به ایران آمده بود و پس از مدتی اقامت در ایران به فرانسه بازگشت.

حضور آیت‌الله‌العظمی سیدمحمدهادی میلانی در مشهد سبب شد که این شهر در جریان جنبش روحانیون در سال‌های نخست دهه ۴۰، محوریت بیشتری یابد و حکومت پهلوی نیز با اطلاع از میزان نفوذ آیت‌الله میلانی، سعی فراوانی در رعایت حال او داشت. مرحوم میلانی به دلیل موقعیت علمی و فرهنگی خاصی که داشت، حتی در میان روحانیون نوگرای قم نیز محبوبیت و مقبولیت قابل توجهی داشت. مدرسه علمیه حقانی قم که به دست روحانیون خوشفکری چون بهشتی و قدوسی پایه‌گذاری شده بود، به گفته آیت‌الله منتظری بیش از آنکه به امام خمینی گرایش داشته باشد، روابط حسنه‌ای با آقای میلانی داشت. (خاطرات آیت‌الله منتظری، ج۱، ص ۲۱۱)
نگاه‌ویژه به سیاست و انتقاد انقلابیون
از نکات قابل تامل در حیات سیاسی آیت‌الله‌میلانی، نوع نگاه او به مبارزه سیاسی و حتی نظامی با حکومت و نیز نوع نگاه مبارزان به وی بود. میلانی در جریان مهاجرت علما به تهران در سال ۱۳۴۲ حضور فعالی داشت. او از مشهد به تهران آمد و با وجود روحیه مسالمت‌آمیزی که داشت، از تهدیدهای حکومت نهراسید و حتی مرجعیت امام خمینی را کتبا تایید کرد تا مانع از اعدام امام شود. اما رادیکالیسم موجود در فضای آن روزگار سبب می‌شد که سطح انتظارات از مراجع تقلید فراتر رود. انقلابیون انتظار داشتند که مرجعیت شیعه حضور فعال‌تری در صحنه داشته باشد و از میانه‌روی بپرهیزد. این تعامل فرسایشی در مقاطع مختلف تاریخی موجب بروز چالش میان بخش‌هایی از جامعه با مرجعیت شده بود. همین توقعات سبب شد که آیت‌الله شریعتمداری در قم و آیت‌الله میلانی در مشهد مورد سرزنش انقلابیون قرار گیرند. آیت‌الله منتظری در خاطراتش به یاد می‌آورد که در جلسه‌ای که با برخی از روحانیون مشهد داشته و خواستار تقویت آیت‌الله میلانی بوده، از یک روحانی انقلابی شنیده است که آقای میلانی در مشهد، مثل آقای شریعتمداری در قم است. منتظری روایت می‌کند که انقلابیون داغ مشهد از آقای میلانی مأیوس شده بودند.
شهید حاج مهدی عراقی نیز که از برجسته‌ترین مبارزان آن سال‌ها بود درباره چرایی تیرگی روابط انقلابیون با مرحوم میلانی گفته است: «آقای میلانی یکی از افرادی بود که وقتی آمد موضع خیلی خوبی داشت که واقعا امیدوارکننده بود. ولی چند روزی نگذشت که آقای شریعتمداری هم آمد و نفس آقای شریعتمداری خورد به آقای میلانی و عین کوه یخ کرد؛ او را. یعنی همه فکرهایی که ما می‌کردیم که اقلا بعد از نبود آقای خمینی ما بتوانیم با آقای میلانی یک سری کارهایی انجام بدهیم ولی متاسفانه نشد.» (ناگفته‌ها، خاطرات شهید عراقی، ص ۱۹۳)

دکتر علی شریعتی نیز که ابتدا روابط نزدیکی با آیت‌الله میلانی داشت با رادیکال شدن مسیر جنبش به انتقادهای بی‌پرده از آیت‌الله و مقایسه با «گورویچ‌» می‌پرداخت. (با مخاطبان آشنا، ص ۱۳)
گویا نزدیکی ولایتی‌های مشهد که تعصب در تشیع خود داشته و با تقریب‌گرایان مخالف بوده‌اند، تاثیر فراوانی در شدت‌گیری انتقادات نواندیشان و انقلابیون علیه آیت‌الله میلانی داشته است. شریعتی نیز در این نامه خود به پدرش استاد شریعتی، تلویحا مرحوم میلانی را به دلیل همین طرز فکر مورد حمله قرار داده است.
اما بررسی اسناد ساواک و خاطرات شفاهی فعالان سیاسی و حوزوی آن روزگار نشان می‌دهد که آیت‌الله العظمی میلانی بر خلاف منش محتاطانه‌ای که در ظاهر داشت، نقش مهمی در مبارزات مسلحانه علیه رژیم شاه ایفا می‌کرده است. فعالان هیات‌های مؤتلفه اسلامی که حسنعلی منصور را به جرم تبعید امام خمینی ترور کردند، مستند شرعی خود برای ترور نخست وزیر شاه را فتوای آیت‌الله میلانی ذکر می‌کنند. هرچند در یکی از اسناد ساواک آمده که مرحوم میلانی از استناد ترور منصور به خود ناخرسند بوده و در نامه‌ای به مراجع تهران و قم این فتوا را تکذیب کرده است. (آیت‌الله العظمی میلانی به روایت اسناد ساواک، ج۲، ص ۳۱۸)
با این حال سران موتلفه اصرار داشته‌اند که ترور منصور را به فتوای آیت‌الله میلانی مستند کنند. مرحوم علی دوانی ماجرای نحوه صدور فتوای ترور منصور را در نهضت روحانیون ایران روایت کرده است. (ج۷، صص ۲۳۳ و ۲۳۴)
حساسیت ساواک روی آیت‌الله میلانی سبب شده بود که وی به شدت زیرنظر باشد و حتی گاهی نیز از سختگیری‌های شدید دستگاه‌های امنیتی شاکی شده است. (آیت‌الله العظمی میلانی به روایت اسناد ساواک، ج۲، ص ۳۱۹) اما همه این کنترل‌ها سبب نشد که ارتباط او با روحانیون انقلابی قطع شود. آیت‌الله منتظری در خاطراتش از ارتباطات خود با آیت‌الله العظمی سیدمحمدهادی میلانی سخن گفته و از نقش داشتن وی در کودتای نافرجام مرحوم سرلشکر قرنی خبر داده است:«من در مدتی که تهران بودم مرتبا با آیت‌الله میلانی ملاقات داشتم ولی پس از اینکه آیت‌الله خمینی از زندان آزاد شدند و ما می‎خواستیم به اصفهان برگردیم، رفتیم با بعضی از علمایی که برای آزادی آقای خمینی به تهران مهاجرت کرده بودند و هنوز در تهران بودند، خداحافظی کنیم از جمله برای خداحافظی به منزل آیت‌الله میلانی رفتیم، هنگامی که ما بلند شدیم ایشان فرمودند من با شما یک کاری داشتم، گفتم بفرمایید، گفتند همین روزها یک حوادث و اتفاقاتی پیش می‎آید، شما مواظب استان اصفهان باشید، گویا می‎خواستند بگویند آن منطقه در اختیار شماست. ما این طور استنباط کردیم که ایشان از یک برنامه کودتا مطلع هستند و به این شکل دارند به ما توصیه می‎کنند که نظم آن منطقه را کنترل کنیم. البته پس از مدتی به ما خبر رسید که سرلشکر قرنی و آقا مرتضی جزایری و خبازان را بازداشت کرده‌اند و بعدا شنیدیم که پاکروان رئیس ساواک به مشهد رفته و با آیت‌الله میلانی صحبت کرده در واقع از ایشان بازجویی کرده، بالاخره معلوم شد که برنامه‌ای بوده است که سرلشکر ولی‌الله قرنی کودتایی را ترتیب بدهد و آیت‌الله میلانی هم در جریان این کودتا بوده است و بنا بوده در صورت موفقیت از ایشان حمایت و پشتیبانی بکند که بعدا جریان این کودتا لو رفته است.» (خاطرات آیت‌الله منتظری، ج۱، ص۲۴۴)
اسناد منتشر شده در ساواک نشان می‌دهد که آیت‌الله میلانی پس از بسته شدن فضای سیاسی کشور در چند سال پایانی عمر خود در عین رعایت احتیاطات لازم، تلاش‌هایی در جهت برقراری ارتباط با انقلابیون داشته و در مواقع لزوم آنها را یاری می‌کرده است. وی در این مدت نامه‌نگاری‌هایی با مرحوم آیت‌الله طالقانی داشته و از موقعیت خود برای تخفیف مجازات زندانیان سیاسی بهره می‌گرفته است. همچنین او ارتباطات خود را با امام خمینی که به نجف تبعید شده بود، قطع نکرد و مکاتباتی با وی داشت.
در خرداد ۱۳۴۶ با انتشار اعلامیه‌ای درباره جنگ شش روزه اعراب و اسرائیل با اعراب مسلمان اظهار همدردی کرد و به همین دلیل از سوی ساواک تهدید شد. در همین سال در جریان جشن تاجگذاری به خاطر تبریک نگفتن به شاه، گذرنامه ایشان صادر و دستور خروج وی از ایران داده شد ولی به خاطر ملاحظه نفوذ معنوی‌اش، رژیم از تصمیم خود منصرف شد. همچنین آیت‌الله میلانی پس از شهادت آیت‌الله سعیدی در ۲۴ خرداد ۱۳۴۹ به منظور تجلیل از وی درس خود را تعطیل کرد و به عزاداری پرداخت. (جلد سوم اسناد ساواک، صص ۴۲۸ و ۴۳۰)
از سوی دیگر در ۲۴ تیرماه همین سال رئیس دانشگاه الازهر که از سوی دارالتقریب بین‌المذاهب‌الاسلامیه از قاهره به ایران آمده بود با مرحوم میلانی دیدار کرد. میلانی همچنین در سفر آیت‌الله دکتر بهشتی به آلمان و تکمیل بنای مرکز اسلامی‌هامبورگ نقش مؤثری داشت. وی آثار و تالیفاتی در حوزه تفسیر، فقه و اصول برجای گذاشت که تفسیر سوره جمعه و تغابن، حاشیه بر مکاسب، حاشیه بر عروة الوثقی و چندین رساله فقهی از این دسته‌اند.
سرانجام این مرجع تقلید نامدار معاصر در سن ۸۰ سالگی روز جمعه ۲۹ رجب ۱۳۹۵ قمری برابر با ۱۷ مرداد ۱۳۵۴ در بیمارستان شاهین‌فر مشهد چشم از جهان فروبست. در مراسم تشییع وی معاون و چند تن از وزرای دولت هویدا حضور داشتند و پیکر وی در حرم امام رضا‌(ع) به خاک سپرده شد. در آیین بزرگداشت وی نماینده‌ای از طرف پاپ رهبر کاتولیک‌های جهان حضور داشت. همچنین برخی از چهره‌های سرشناس اپوزیسیون نیز در مجالس ترحیم وی حضور فعال داشتند. پس از رحلت مرحوم آیت‌الله‌العظمی میلانی، حوزه مشهد نیز دچار کمبودهایی شد. اسناد ساواک نشان می‌دهد که برخی از طلاب مشهد نیز پس از میلانی تصمیم به مهاجرت به قم گرفتند. (ج۳، ص ۶۵۱) از این رو شاید بتوان مرحوم میلانی را از واپسین مراجع تقلید بزرگ شیعه مستقر در مشهد دانست که در حیات سیاسی اجتماعی این حوزه نقش‌چشمگیری داشت.

حوزه مشهد؛ حوزه‌ای رنگارنگ

حوزه علمیه مشهد در قرون متمادی، دوره‌های گوناگونی را پشت سر گذاشته است. اما در تاریخ معاصر ایران چندین بار توانسته گوی سبقت را از دیگر حوزه‌های شیعی برباید. شاید مهم‌ترین قدرتنمایی حوزویان مشهد را باید در جریان مخالفت با کشف حجاب رضاخانی جست‌وجو کرد. در این جریان، مراجع و روحانیون مشهد بیش از سایر مراکز فقهی شیعه سنگ تمام گذاشتند و از همین رو با رفتار خشن رضاخان مواجه شدند. تا جایی که مراجع و بزرگان روحانی این شهر از ایران تبعید شدند و محدودیت‌های فراوانی برای بقیه روحانیون اعمال شد.
با این حال نمی‌توان حوزه علمیه مشهد را مکتب متفاوتی دانست، هرچند حوزه این شهر در روزگار ما به مخالفت با فلسفه اسلامی ‌شهره شده و برخی دانش‌آموختگان آن، عنوان «مکتب تفکیک» را بر آن نهاده‌اند تا نشان دهند که علاقه‌ای به دخالت دادن آموزه‌های فلسفی در دین شناسی خود ندارند. عالمان این مکتب به‌گونه‌ای در اعتقادات خود راسخند تا آنجا که به احترام حفظ وحدت عمومی حوزه مشهد و حاکمیت دینی، امام‌خمینی از ادامه درس تفسیر خویش که در قالب برنامه «با قرآن در صحنه» در سال ۱۳۵۸ از تلویزیون پخش می‌شد، امتناع کردند. همچنین در دهه ۷۰ شمسی با حضور دائمی‌یک فیلسوف اسلامی دیگر حوزه علمیه قم (آیت‌الله جوادی‌آملی) در مشهد برای زعامت حوزه علمیه این شهر مخالفت کردند. دلگیری مشهدی‌ها از فلسفه به حدی بوده که صمیمیت و دوستی مرحوم آیت‌الله شیخ مجتبی قزوینی از چهره‌های بارز مکتب تفکیک با امام خمینی (از استادان بنام فلسفه در قم) سبب حیرت برخی استادان حوزه شده بود.
با این حال حوزه مشهد در طول تاریخ خود چندان تحرکی نداشته است. به‌رغم وجود حرم امام رضا(ع) در این شهر که مقدس‌ترین مکان مذهبی ایران شمرده می‌شود، شهر مشهد شهری فقه‌مدار نبوده است. اگرچه در برخی اعصار، این شهر دوره‌های درخشان علمی ‌را تجربه کرده است اما این فقط مشهد نبوده که چنین دوره‌هایی را گذرانده است، شهرهای دیگری همچون اصفهان، زنجان و تبریز حوزه‌های علمیه فعال‌تری داشته‌اند. دروس فلسفه و ادبیات عرب رواج یافت و حضور برخی از مراجع تقلید شیعه همچون آیت‌الله حاج آقا حسین قمی، آیت‌الله سید یونس اردبیلی و آیت‌الله سید‌هادی میلانی در این شهر به دروس فقه و اصول نیز رواج نسبی بخشید. از سوی دیگر، فعالیت انجمن حجتیه نیز از سوی یک روحانی مشهدی منتقد فلسفه به نام شیخ محمود حلبی آغاز شد. با ظهور مکتب فقهای امامیه در دهه ۴۰ شمسی از سوی آیت‌الله‌میرزا مهدی اصفهانی و شاگردانش، بازار داغ دروس فلسفی هم فروکش کرد و سال‌هاست که حوزه مشهد به تبحر در ادبیات عرب اکتفا کرده است.
مکتب تفکیک که از سوی استاد محمد رضا حکیمی ‌(یکی از پیروان مکتب فکری میرزای اصفهانی) به این نام ملقب شده، بدون آنکه فلسفه را نفی کند، خواهان آمیخته نشدن دین‌شناسی با آموزه‌های فلسفی است. بسیاری از بزرگان این مکتب، از استادان بنام و مهم فلسفه بوده‌اند. پیروان مکتب تفکیک اکنون چند سالی است درصدد حضور در فضای حوزه علمیه قم و قانع کردن طلاب آن به یافته‌های فکری خود هستند. آیت‌الله سیدان مشهورترین روحانی مدافع مکتب تفکیک است که دامنه تلاش‌های خود را به حوزه علیمه قم گسترش داده و جلسات مستمری برای طلاب قم دایر می‌کند.
البته در شهر مشهد هم چندان فضای یکدستی حاکم نیست. مرحوم آیت‌الله سید‌جلال الدین آشتیانی که از مهم‌ترین استادان معاصر فلسفه بود، سال‌های متمادی در این شهر به تدریس و تحقیق پرداخت. همچنین در غیاب مراجع تقلید نامداری چون حضرات آیات عظام میلانی، حسن طباطبایی قمی ‌و عبدالله شیرازی، اکنون آیت‌الله عزالدین زنجانی در این شهر بر کرسی تدریس نشسته است. وی از شاگردان درس فلسفه علامه طباطبایی بوده و تسلط فراوانی بر این علم دارد و با پیروان مکتب تفکیک همسو نیست. حوزه مشهد نیز اگرچه جدای از حوزه قم مدیریت می‌شود، ولی همچنان در حاشیه است و طلاب آن همچون گذشته برای سطوح عالی به قم می‌آیند.

همین نوشته در صفحه حوزه روزنامه اعتماد ملی

همین نوشته در شیعه آنلاین

نوشته شده در روز سه شنبه ششم مرداد ۱۳۸۸ساعت ۲:۱

مجلسی که تکرار نشد

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 20:19:03 +0000

امام‌خمینی در روز ورود به ایران، پس از سخنرانی تاریخی‌اش در بهشت زهرا خبر از تشکیل مجلسی داد که قانون اساسی جدید را باید بنویسد و به رای ملت بگذارد. آن روز نام این مجلس را «مجلس موسسان» اعلام کردند اما بعدها نام «خبرگان» برای آن برگزیده شد تا یادآور مجلس موسسانی که در سال ۱۳۰۴ خورشیدی رای به سلسله‌ای دیگر داد، نباشد. «مجلس خبرگان قانون اساسی» که در سال ۱۳۵۸ با رای بالای مردم تشکیل شد و پس از چند ماه بحث‌های داغ و جنجالی، قانون اساسی اول جمهوری اسلامی را به معرض رای ملت گذاشت. بسیاری از رهبران و چهره‌های تاثیرگذار در انقلاب در این مجلس حضور داشتند. آیت‌الله سیدمحمود طالقانی منتخب نخست مردم تهران بود که در میانه کار این مجلس درگذشت. برخی از مراجع تقلید و علمای بزرگ فعلی و گذشته حوزه همچون حضرات آیات شیخ مرتضی حائری یزدی، حسینعلی منتظری، ناصر مکارم شیرازی، جعفر سبحانی، علی مشکینی، موسوی اردبیلی، باقر سلطانی، لطف‌الله صافی‌گلپایگانی، جوادی آملی، جلال الدین طاهری اصفهانی، شهید اسدالله مدنی، شهید صدوقی و برخی سیاستمداران مشهور همچون دکتر بهشتی، بنی صدر و عزت الله سحابی از اعضای مؤثر این مجلس بودند. رئیس آن آیت‌الله منتظری بود و آیت‌الله دکتر بهشتی در مقام نایب رئیس، نقش پررنگی در اداره جلسات داشت. در همین مجلس بود که نظریه ولایت فقیه که امام خمینی در سال ۱۳۴۸ در نجف تدریس کرده بود، به عنوان مهم‌ترین اصل قانون اساسی تصویب و زمینه ساز تشکیل نهادی به نام «مجلس خبرگان رهبری» شد. خبرگان قانون اساسی تصویب کردند که البته نویسندگان قانون اساسی، نحوه تعیین شرایط اعضای مجلس خبرگان را به خود آنها واگذار کردند و بعدها مقرر شد که فقط مجتهدان بتوانند در این مجلس حاضر شوند.
حوادث و بحران‌های چند سال نخست انقلاب سبب شد که تشکیل نخستین دوره مجلس خبرگان رهبری به تأخیر بیفتد. ۱۹ آذر ۱۳۶۱ انتخابات نخستین دوره خبرگان رهبری با مشارکت مردمی بالایی برگزار شد که این درصد مشارکت در انتخابات‌های بعدی خبرگان نیز چندان تکرار نشد و نخستین مجلس خبرگان رهبری به عنوان تنها دوره‌ای که در زمان حیات امام خمینی تشکیل شد، به مجمع علمای مهم شهرستان‌ها و بزرگان حوزه بدل شد.
ترکیب خبرگان اول
در ترکیب نخستین دوره مجلس خبرگان رهبری می‌توان افرادی را دید که بر غنای علمی و وزن اجتماعی آن افزوده بودند. برخی از اعضای این مجلس، چند سال بعد در زمره مراجع تقلید شیعه درآمدند و در زمان انتخاب به عنوان نماینده خبرگان اول، از مدرسان درجه یک حوزه علمیه قم بودند. آیات‌عظام مرحوم سلطانی طباطبایی، مرحوم فاضل لنکرانی، خامنه‌ای، جوادی آملی، یوسف صانعی، نوری همدانی، موسوی اردبیلی و مرحوم صالحی مازندرانی از این دسته بودند. علاوه بر این علما که بعدها به مقام مرجعیت رسیدند، حضرات آیات مرحوم مشکینی، راستی کاشانی، مرحوم احمدی میانجی، مرحوم فاضل هرندی، محفوظی و طاهری خرم آبادی نیز از چهره‌های مشهور حوزوی بودند که به عضویت این مجلس درآمدند.

به جز چهره‌های حوزوی، برخی از فعالان شاخص سیاسی دو جناح چپ و راست نیز در این مجلس حضور داشتند. اصولگرایان کنونی که در آن زمان به «جناح راست» شهره بودند، با رهبران شاخص خود در این مجلس حاضر شده بودند. حضرات آیات خامنه‌ای، راستی کاشانی، مرحوم مشکینی، مرحوم آذری قمی، محمدی گیلانی، خزعلی، واعظ طبسی و جنتی در صدر این طیف قرار داشتند. اصلاح طلبان کنونی نیز که چپ‌گرایان آن دوره بودند، اقلیت قدرتمندی را تشکیل داده و حضور پررنگی داشتند. حضرات آیات موسوی خوئینی‌ها، خلخالی، عبایی خراسانی، یوسف صانعی، روح الله خاتمی، زرندی، موسوی اردبیلی، طاهری اصفهانی و سیدمحسن موسوی تبریزی از اعضای برجسته این طیف در دوره نخست خبرگان رهبری بودند. برخی چهره‌های مشهور نیز در این دوره حضور داشتند که بعدها از روند امور کنار رفتند. آیت‌الله مرتضی فهیم کرمانی و مرحوم آیت‌الله احمد آذری قمی از این گروهند. حضرات آیات جوادی آملی و ابراهیم امینی نیز به عنوان دو عضو مهم این مجلس در دوره‌های بعدی به دلایلی از شرکت در انتخابات خبرگان امتناع کردند. اکنون حدود یک سوم اعضای دوره نخست خبرگان رهبری از دنیا رفته‌اند و برخی از آنان نیز حضور کم رنگی در صحنه سیاست دارند. با این حال، این ترکیب کم‌نظیر دوره نخست توانست مجلس قدرتمندی تشکیل داده و با پشتوانه بالای مردمی که داشت، دو انتخاب تاریخی را در تاریخ جمهوری اسلامی شکل دهد.
۲۳تیر ۱۳۶۲ مجلس خبرگان رهبری با پیام امام‌خمینی افتتاح شد. آیت‌الله علی‌اکبر فیض (مشکینی) به ریاست برگزیده شد. مشکینی تا پایان عمر (تیر ۸۶) بر دوره‌های مختلف مجلس خبرگان رهبری ریاست کرد. جامعه مدرسین حوزه علمیه قم که مشکینی در سال‌های پایانی عمر خود ریاست آن را هم برعهده داشت، در انتخابات هیات رئیسه خبرگان اول، مرحوم آیت‌الله احمد آذری‌قمی را نامزد کرده بود که در برابر ۴۵ رای مشکینی، تنها موفق به کسب ۱۳ رای شد. دیگر کاندیدای ریاست نیز آیت‌الله خزعلی بود که ۶ رای به دست آورد. ‌هاشمی رفسنجانی نیز با کسب ۳۸ رای توانست در برابر مرحوم آیت‌الله ربانی املشی با ۲۱ رای و آیت‌الله یوسف صانعی با ۵ رای، پیروز شده و نایب رئیس خبرگان اول شود. ‌هاشمی تا سال ۸۶ نایب رئیس خبرگان باقی ماند و پس از درگذشت آیت‌الله مشکینی به ریاست این مجلس برگزیده شد. حضرات آیات محمد مؤمن و حسن طاهری خرم آبادی نیز منشی هیات رئیسه شدند.
نظارت بر بیت امام
پیام امام خمینی که در مراسم افتتاحیه قرائت شد، نکات مهمی داشت که بعدها تفسیرهایی از آن ارائه شد. در این پیام آمده بود: «شما که خود را پیروان اصحاب وحی و اولیای عظیم‌الشان می‌دانید و بحمدالله هستید، خود را جز خدمتگزار به ملت‌های ستمدیده ندانید و باید بدانید که تبهکاران و جنایت پیشگان بیش از هر کس، چشم طمع به شما دوخته‌اند و با اشخاص منحرف نفوذی در بیوت شما با چهره‌های صددرصد اسلامی و انقلابی، ممکن است خدای نخواسته، فاجعه به بار آورند و با یک عمل انحرافی، نظام را به انحراف کشانند و با دست شما به اسلام و جمهوری اسلامی سیلی زنند. الله الله در انتخاب اصحاب خود! الله الله در تعجیل تصمیم گیری خصوصا در امور مهم! و باید بدانید و می‌دانید که انسان از اشتباه و خطا مأمون نیست و به مجرد احراز اشتباه و خطا از آن برگردید و اقرار به خطا کنید که آن کمال انسانی است و توجیه و پافشاری در امر خطا، نقص و از شیطان است. (صحیفه نور، جلد هجدهم، چاپ اول، صفحه ۴۴)
هاشمی رفسنجانی که پس از آیت‌الله علی خامنه ای، منتخب دوم مردم تهران در نخستین دوره مجلس خبرگان رهبری بود، در خاطرات روز ۲۵ تیر ۱۳۶۲ درباره ادامه نخستین نشست این مجلس در قم می‌گوید: «قبل از جلسه در دفتر مدرسه فیضیه با جمعی از مدرسین، مذاکره کردیم. آقای [محی الدین] حائری شیرازی، بخشی از مطالب پیام امام را ناظر به بیت آیت‌الله منتظری می‌دانست و می‌گفت به این تذکر اهمیت بدهیم. بعضی‌ها کلی می‌دانستند. به هر حال متفق بودند که برای اجرای اصل ۱۱۱ قانون اساسی، خبرگان باید بیت رهبر را تحت نظارت بگیرد. با کمی تأخیر، جلسه [مجلس] خبرگان شروع شد. اداره مجلس مشکل بود؛ آیین نامه ندارد و اعضا هم از علمای بزرگند و پر توقع. من به آقای مشکینی برای اداره کمک کردم. » (آرامش و چالش، خاطرات سال ۱۳۶۲، ص ۱۸۱)
انتخاب قائم مقام برای اولین و آخرین بار

زمزمه انتخاب آیت‌الله منتظری به عنوان جانشین امام‌خمینی از سال ۵۷ شنیده می‌شد. صادق طباطبایی به یاد می‌آورد که در اوایل سال ۵۷، آیت‌الله بهشتی در دیداری که با امام موسی‌صدر در آلمان داشته است، از تصمیم انقلابیون برای جانشینی آیت‌الله منتظری در صورت بروز حادثه‌ای برای امام خمینی سخن گفته است. پس از درگذشت آیت‌الله طالقانی در ۱۹ شهریور ۵۸، احتمال جانشینی آقای منتظری قوت بیشتری یافت و به تدریج به یک خواست عمومی بدل شد. خبرگان اول نیز از این زمینه‌ها آگاه بود و دو عضو شاخص آن (حضرات آیات خامنه‌ای و‌هاشمی رفسنجانی) علاقه زیادی داشتند که استادشان را در قامت جانشین امام ببینند. ‌هاشمی در نخستین روزهای آغاز به کار خبرگان اول، در دیداری که با آیت‌الله منتظری داشت از انتشار رساله توضیح المسایل آقای منتظری به عنوان گامی مهم در جهت تثبیت مرجعیت و مقدمه‌چینی برای رهبری ایشان یاد می‌کند. (خاطرات سال ۶۲، ص ۱۸۳)

از سخنان ‌هاشمی پیداست که زمینه‌سازی برای انتخاب آیت‌الله منتظری به عنوان جانشین امام خمینی به مدت‌ها پیش از آغاز به کار خبرگان بازمی‌گردد. با این حال خبرگان اول، دو سال پس از تشکیلش تصمیم گرفت مصوبه خود مبنی بر انتخاب آیت‌الله منتظری به جانشینی امام را علنی کند. ‌هاشمی رفسنجانی در صفحات ۱۹۱ و ۳۱۸ خاطرات سال ۱۳۶۴ خود، آیت‌الله خامنه‌ای رئیس‌جمهور وقت را پیشنهاد دهنده و نیز مهم ترین و جدی ترین مدافع انتخاب آیت‌الله منتظری به عنوان جانشین امام خمینی دانسته است. ‌هادی باریک بین در خطبه‌های نماز جمعه دوم آذر ۶۴ قزوین، خبر قائم مقامی آقای منتظری را اعلام کرد. بعدها مشخص شد که امام خمینی به دلایلی با این مصوبه مخالف بوده ولی طبق منش همیشگی خود در برابر اقدام قانونی خبرگان سکوت کرده و دخالتی ننموده است. ‌هاشمی رفسنجانی در خاطراتش یکی از دلایل مخالفت امام را احتمال بروز اختلاف در حوزه علمیه قم می‌داند مساله‌ای که به وقوع پیوست و چند تن از علمای قم به مخالفت با قائم مقامی آیت‌الله منتظری برخاستند. (خاطرات سال ۶۴‌هاشمی، ص ۳۱۴(
انتخاب رهبر جدید
از برکناری آیت‌الله منتظری تا رحلت امام خمینی حدود دو ماه طول کشید. بیماری امام آنقدر ناگهانی بود که فرصت بحث درباره جانشین ایشان را در آن روزهای حساس گرفته بود. نخستین ساعات یکشنبه ۱۴ خرداد ۱۳۶۸، اعضای مجلس خبرگان رهبری به تهران فراخوانده شدند تا ضمن مطلع شدن از خبر رحلت رهبر فقید انقلاب، وصیت نامه ایشان را باز کرده و درباره انتخاب رهبر جدید گفت‌و‌گو کنند.
وصیت نامه امام به دلیل عدم حضور مرحوم سید احمد آقا خمینی، از سوی آیت‌الله خامنه‌ای رئیس‌جمهور وقت قرائت شد، سپس مجلس خبرگان وارد شور درباره انتخاب رهبر جدید شد. بحث‌ها حول انتخاب شورای رهبری متمرکز بود. اعضای خبرگان رهبری تصمیم گرفتند که نظر امام مبنی بر جواز انتخاب رهبر از میان مجتهدین غیرمرجع را لحاظ کنند و مراجع تقلید وقت نیز حاضر به پذیرش رهبری کشور نبودند. با این حال آیت‌الله آذری قمی خواهان رهبری مرحوم آیت‌الله العظمی گلپایگانی بود و هنگام رای‌گیری نیز تعداد انگشت شماری به این مرجع تقلید بزرگ معاصر رای دادند.
اما نقل قول چند نماینده خبرگان از امام، فضای جلسه را دگرگون کرد و نگاه‌ها متوجه رئیس‌جمهور وقت شد. ‌هاشمی رفسنجانی عضو مؤثر و نایب رئیس خبرگان نیز تأیید کرد که امام خمینی نسبت به رهبری آیت‌الله خامنه‌ای نظر مثبتی داشته است. با وجود مخالفت رئیس‌جمهور، رای‌گیری آغاز شد و اکثریت قاطع اعضا به رهبری آیت‌الله خامنه‌ای رای مثبت دادند. عصر ۱۴ خرداد در حالی که همه در شوک رحلت امام بودند، خبر انتخاب رهبر جدید توانست ثبات سیاسی مطلوبی را به ارمغان آورد. خبرگان اول پس از اصلاح قانون اساسی بار دیگر بر رای‌گیری ۱۴ خرداد صحه گذارد.
دور دوم انتخابات خبرگان رهبری در سال ۶۹، در شرایطی برگزار شد که رد صلاحیت جمعی از اصلاح‌طلبان کنونی منجر به اعتراضات گسترده‌ای شد. همچنین آیت‌الله مصباح یزدی و مرحوم حجت‌الاسلام و المسلمین سیداحمدخمینی از شاخص‌ترین چهره‌هایی بودند که وارد خبرگان دوم شدند. ترکیب خبرگان دوم به جز حذف برخی اصلاح طلبان کنونی، تفاوت چندانی با خبرگان اول نکرد.

همین نوشته در صفحه حوزه روزنامه اعتماد ملی

نوشته شده در روز یکشنبه بیست و هشتم تیر ۱۳۸۸ساعت ۱۳:۹

دفاع از اسلام ایرانی در دیار فرنگ

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 20:00:35 +0000

اگرچه اعزام روحانیون مبلغ در تاریخ مرجعیت شیعه سابقه داشته است، اما آیت‌الله‌العظمی بروجردی را باید نخستین مرجع تقلیدی دانست که به صورت سازمان یافته در دوران معاصر اقدام به فرستادن روحانیون و مجتهدین برجسته به آمریکا و اروپا کرد. در واقع باید آیت‌الله بروجردی را نخستین مرجع تقلید مدرن شیعه دانست که ساختار و سازمان مرجعیت را متحول و مستحکم کرد.
مرحوم حجت‌‌الاسلام علی دوانی در کتاب «زندگانی آیت‌الله بروجردی» نوشته است: «یکی از کارهای موثر و تاریخی آیت‌الله فقید، اعزام مبلغ به کشورهای اروپایی و آمریکایی و آفریقایی بود که در تمام ادوار تاریخ مراجع تقلید شیعه سابقه نداشته است. از طرف مرحوم آیت‌الله اصفهانی کسانی به هندوستان و زنگبار و مسقط می‌رفتند ولی بسیار محدود و اثر تبلیغی آن ناچیز بود.» (ص ۲۵۲)
مهاجران به اروپا
آیت‌الله بروجردی دو نفر از علمای حوزه علمیه قم را به عنوان نماینده خود راهی آلمان و آمریکا کرد. البته همان زمان پیشنهاد عزیمت به ایتالیا به امام موسی صدر داده شد که محقق نشد و او پس از درگذشت آیت‌الله بروجردی و بنا به وصیت مرحوم آیت‌الله سید عبدالحسین شرف‌الدین به لبنان رفت. نماینده آیت‌الله بروجردی در آلمان، مرحوم حجت‌الاسلام‌و‌المسلمین محمد محققی‌لاهیجانی از علما و استادان حوزه علمیه قم بود که مدتی نیز در یزد اقامت داشت. وی که به دو زبان انگلیسی و آلمانی تسلط داشت، توانست سال‌ها در ‌هامبورگ به فعالیت تبلیغی بپردازد و مسجد امام علی‌(ع) را که مرکز اسلامی این شهر شد، بنیان نهاد.
مرحوم محققی در این باره نوشته است: «خانه مسکونی حقیر و عائله‌ام به امر حضرت آیت‌الله فقید به وسیله بعضی از نیکوکاران ‌هامبورگ با پرداخت حدود ۱۵ هزار مارک سرقفلی تهیه شد. وسایل زندگی‌ام همه از وجوه مرحمتی حضرتش آماده است. این خانه که به نام «محل جمعیت اسلامی» نامیده می‌شد مرکز و کانون تبلیغات ما محسوب می‌شود.» (زندگانی آیت‌الله بروجردی، نوشته مرحوم علی دوانی، ص ۲۵۴) در سایت این مرکز هم آمده است: «در سال ۱۳۳۲ هجری شمسی برابر با ۱۹۵۳ میلادی در جلسه‌ای که با حضور جمعی از ایرانیان مقیم ‌هامبورگ در هتل آتلانتیک این شهر برگزار گردید گفت‌وگویی پیرامون لزوم تشکیل مرکزی اسلامی و بنای مسجدی برای ایرانیان مقیم این شهر انجام گرفت. این پیشنهاد با استقبال حاضران روبه‌رو شد و قرار شد دایره فعالیت این مرکز و مسجد تنها به ایرانیان محدود نگردد و مرکزی برای همه مسلمانان شهر ‌هامبورگ تاسیس شود. نامه‌ای از جانب این جمع به مرجع تقلید وقت آیت‌الله بروجردی ارسال شد و در آن پیشنهاد تاسیس مسجدی جهت انجام عبادات و برگزاری جلسات دینی برای مسلمانان با ایشان مطرح گردید. مرحوم آیت‌الله بروجردی طی نامه‌ای موافقتشان با این پیشنهاد را اعلام نمودند و مبلغ ۱۰ هزار تومان نیز به‌عنوان نخستین رقم مالی برای انجام این کار حواله کردند… در سال ۱۳۳۴ مرحوم حجت‌الاسلام آقای محمد محققی به‌عنوان نماینده آیت‌الله بروجردی و امام مسجد آغاز به کار کرد.»
حجت‌الاسلام‌و‌المسلمین محققی علاوه بر جلساتی که برای ایرانیان مقیم آلمان برگزار می‌کرد، جلساتی هم برای آلمانی‌ها داشت و به گزارش خودش توانست صدها نفر را مسلمان کند. (همان، ص ۲۵۵) محققی که در سال ۱۲۸۹ شمسی در شهرستان لاهیجان متولد شده بود، پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی در شهر رشت، برای ادامه تحصیل عازم تهران شد و ضمن ادامه تحصیل علوم جدید در مدرسه کمال‌الملک و دارالفنون، با زبان فرانسه و روسی آشنا و در مدرسه مروی تهران مقدمات ادبیات عرب را نیز به پایان رساند. مرحوم محققی برای ادامه تحصیل، به مشهد عزیمت کرد و در آنجا به تحصیل علوم دینی پرداخت. وی در همین ایام در مشهد ریاضیات تدریس می‌کرد که سپس عازم قم شد و سطوح عالی علوم دینی را در قم آموخت و همزمان در این شهر علم هیئت، فیزیک و سایر علوم طبیعی را برای طلاب علاقه‌مند تدریس می‌کرد. وی در سال ۱۳۴۸ شمسی در سن ۵۹ سالگی در قم درگذشت.
در سال ۱۳۴۳ پس از بازگشت مرحوم محققی، بزرگان حوزه علمیه قم که پس از درگذشت آیت‌الله‌العظمی بروجردی تولیت حوزه را بر عهده گرفته بودند، روحانیون جوان و خوشفکر دیگری را به آلمان فرستادند تا امور دینی ‌هامبورگ را اداره کنند. مرحوم آیت‌الله دکتر محمد حسینی بهشتی نخستین و در واقع بارزترین چهره‌ای بود که پس از محققی سال‌ها در این شهر حضور موثری داشت. بهشتی که از روحانیون شاخص حوزه علمیه قم و دانش‌آموخته دانشگاه هم بود، توانست علاوه بر تکمیل بنای مسجد، مرکز اسلامی مهمی نیز پایه‌گذاری کند. مرکز اسلامی ‌هامبورگ ۱۹ بهمن ۱۳۴۴ آغاز به کار کرد. بهشتی علاوه بر هدایت فکری مرکز اسلامی ‌هامبورگ، عملا به یکی از پشتیبانان مهم مبارزات انقلابیون ایرانی در اروپا بدل شده بود. در دوران حضور وی در آلمان، بسیاری از فعالان دانشجویی تحت راهنمایی‌های وی به فعالیت می‌پرداختند. وی به دلیل آنکه منصوب مراجع شیعه بود، ارتباط تنگاتنگی با آنان داشت و می‌توانست حلقه اتصال مهمی بین مبارزین و مراجع باشد. نظارت عالیه بر مسجد و مرکز اسلامی ‌هامبورگ تا سال ۶۰ (ترور آیت‌الله بهشتی در مقر حزب جمهوری اسلامی) بر عهده بهشتی بود و او پس از بازگشت به ایران در سال ۱۳۴۹ دو نفر از روحانیون مورد قبولش را به عنوان مسوول این مرکز منصوب کرد. ابتدا حجت‌‌الاسلام دکتر محمد مجتهد شبستری عهده‌دار امر شد.وی که از دوران تاسیس مدرسه حقانی قم با بهشتی آشنا بود، مدتی نیز مدیریت مدرسه حقانی را بر عهده داشت. او از سال ۴۸ به دعوت بهشتی به ‌هامبورگ رفت و معاونت بهشتی را به عهده گرفته بود. یک سال بعد که بهشتی به ایران بازگشت، مجتهد شبستری حدود هشت سال امامت مسجد امام علی و سرپرستی مرکز اسلامی ‌هامبورگ را عهده‌دار شد و توانست امور عمرانی و فعالیت‌های فرهنگی این دو نهاد را تداوم بخشد. حضور موثر مجتهد شبستری در مهد فلسفه غرب تاثیرات بنیادینی بر اندیشه وی گذاشت و سال‌ها بعد او را به عنوان یکی از نواندیشان برجسته و خبرساز ایران مطرح کرد.
چند ماه پس از بازگشت مجتهد شبستری به ایران، آیت‌الله بهشتی به مراجع تقلید پیشنهاد داد که حجت‌الاسلام سید محمد خاتمی جانشین مجتهد شبستری شود. خاتمی در سال ۵۷ عازم ‌هامبورگ شد. خاتمی از سال ۵۷ تا ۵۹ به فعالیت‌های موثر فرهنگی در ‌هامبورگ مشغول بود. پس از بازگشت خاتمی به ایران و به پیشنهاد آیت‌الله بهشتی، حجت‌الاسلام محمد مقدم از اعضای کنونی مجمع روحانیون مبارز ایران به مدت ۱۲ سال جانشین سید محمد خاتمی شد. پس او نیز روحانیون اصولگرایی چون محمد باقر انصاری، حسینی‌نسب، عباس قائم مقامی و دکتر رضا رمضانی مرکز اسلامی ‌هامبورگ را اداره کرده‌اند. وجه مشترک این چند روحانی، تعلق فکری آنها به جریانات میانه‌رو و معتدل اصولگراست. در حالی که پیش از آنان روحانیون اصلاح‌طلبی همچون مجتهد شبستری، خاتمی و مقدم به مدت دو دهه این مرکز را سرپرستی کرده بودند. تعیین سرپرست این مرکز که تا زمان حیات آیت‌الله بهشتی بر عهده مراجع تقلید بود، اکنون به سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی محول شده که عهده‌دار امر تبلیغ در کشورهای خارجی است و زیر نظر رهبری فعالیت می‌کند.
مهاجران به آمریکا
آیت‌الله‌العظمی بروجردی علاوه بر اعزام مرحوم محققی به آلمان، فرزند موسس حوزه علمیه قم را نیز روانه آمریکا کرد. مرحوم آیت‌الله مهدی حائری‌یزدی در واپسین ماه‌های حیات آیت‌الله بروجردی عازم واشنگتن شد تا به عنوان یک مجتهد و استاد برجسته دانشگاه تهران، فعالیت‌های فرهنگی خود را در قلب سیاسی و تجاری دنیا آغاز کند. او علاوه بر تبلیغ دینی به تکمیل آموخته‌های فلسفی‌اش در دانشگاه‌های مهم آمریکا و کانادا نیز پرداخت و به عنوان یکی از مهم‌ترین علما و فلاسفه ایرانی در آنجا سال‌ها مشغول تدریس و تبلیغ شد.
آیت‌الله دکتر مهدی حائری‌یزدی به دلیل آشنایی دیرینه‌اش با امام خمینی و حضور طولانی‌مدت در درس ایشان در قم، پس از پیروزی انقلاب سرپرستی سفارت ایران در واشنگتن را عهده‌دار شد. اما همکاری او با حکومت جدید دیری نپایید و به دلیل بروز برخی اختلافات، به فعالیت‌های دانشگاهی در غرب اکتفا کرد و سرانجام در ۱۸ تیر ۱۳۷۸ در تهران درگذشت.
با این حال مرحوم آیت‌الله دکتر مهدی حائری یزدی به عنوان مجتهدی متنفذ و مقبول، راهی را برای روحانیون ایرانی باز کرد تا در مراکز علمی آمریکا و کانادا به تدریس و پژوهش بپردازند. حجت‌الاسلام‌و‌المسلمین دکتر سید حسین مدرسی طباطبایی از این چهره‌های اثرگذار است که پس از طی تحصیلات حوزوی در محضر مراجع بزرگ قم راهی آمریکا شد و سال‌هاست که در‌ هاروارد و دیگر مراکز علمی پژوهشی در حوزه دین‌شناسی شهرت فراوانی یافته است. انتشار ترجمه کتاب «مکتب در فرآیند تکامل» وی، دو سال پیش موجی از واکنش‌ها را در پی داشت.
حجت‌الاسلام‌و‌المسلمین دکتر محسن کدیور نیز سمبل نسل جدید روحانیون و مجتهدینی است که در سال‌های اخیر راهی غرب شده و به تدریس و تحقیق در دانشگاه‌های آمریکا پرداخته‌اند. همچنین مجتهدینی چون آیت‌الله سید مصطفی محقق داماد (خواهر‌زاده مهدی حائری یزدی) نیز بوده‌اند که در غرب به تکمیل تحصیلات آکادمیک خود پرداخته‌اند. محقق داماد دکترای حقوق خود را از بلژیک گرفته است.
آمریکا رفتگان ضدآمریکایی
اما تنها روحانیون نزدیک به طیف اصلاح طلبان نیستند که در غرب به تحصیل، تدریس، تحقیق و تبلیغ مشغول شده‌اند. در دو دهه گذشته طیفی از شاگردان آیت‌الله مصباح یزدی و دانش‌آموختگان موسسه وابسته به وی (موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی قم) به آمریکا و کانادا رفته و به تکمیل تحصیلات خود در حوزه‌هایی چون فلسفه، کلام و روانشناسی پرداخته‌اند. مشهورترین چهره این طیف را باید حجت‌الاسلام دکتر مرتضی آقاتهرانی نماینده کنونی تهران در مجلس و از چهره‌های مهم حامی دولت دانست که تا پیش از عزیمت به غرب، استاد اخلاق طیفی از طلاب حزب‌اللهی مدرسه معصومیه قم بود. او در میانه دهه ۷۰ به آمریکا رفت تا دکترای خود را در رشته فلسفه اخذ کند. او در سال‌های تحصیل، به اقامه نماز جمعه در یکی از مساجد نیویورک می‌پرداخت و مسوولیت‌های تبلیغی و فرهنگی نیز به وی محول شده بود. او پس از بازگشت به ایران، درس اخلاق و سخنرانی‌های خود را از سر گرفت و با روی کار آمدن احمدی‌نژاد تا استاد اخلاق کابینه ارتقا یافت.
علاوه بر آقاتهرانی چهره‌های دیگر موسسه وابسته به آیت‌الله مصباح همچون ناصر سقای بی‌ریا (مشاور محمود احمدی‌نژاد در امور روحانیت)، احمد رهنمایی، شاملی، زارعان، محمدرضا حجازی و… در دانشگاه مک گیل کانادا تحصیل کردند. اگرچه وجهه و پیشینه حوزوی شاگردان فرنگ رفته آیت‌الله مصباح به اندازه کسانی چون حائری یزدی، محقق داماد، محسن کدیور و مدرسی طباطبایی نیست، اما به دلیل نزدیکی فکری و سیاسی آنان به دولت نهم، این جریان از اثرگذاری ویژه‌ای در قدرت سیاسی در ایران برخوردار شده و توانسته به نبض مدیریتی حوزه هم نزدیک شود.

حاصل حضور روحانیون در مجامع علمی غرب، یک مجموعه به هم پیوسته نیست. در میان آنها کسانی هستند که از سکولاریسم دفاع می‌کنند و از روشنفکران مطرح کشور محسوب می‌شوند. همچنین کسانی در این مجموعه هستند که امروز از مدافعان و تئوری‌پردازان اصلی دولت احمدی‌نژاد به حساب می‌آیند. به نظر می‌رسد که زمینه‌های پیشینی این روحانیون در غرب نه تنها دچار خدشه‌های بنیادین نشده، بلکه آنها صرفا با حضور در دانشگاه‌های اروپا و آمریکا بر وسعت اطلاعات و معلومات خود افزوده‌اند.
از همین روست که امروزه نیز بسیاری از مراجع تقلید شیعه از اعزام مبلغ روحانی به غرب نمی‌هراسند. روحانیون نزدیک به آیت‌الله‌العظمی سیستانی از این جمله‌اند که فعالیت‌های موثری در اروپا و آمریکا دارند.

همین نوشته در صفحه حوزه روزنامه اعتماد ملی

+ یکشنبه بیست و یکم تیر ۱۳۸۸ساعت ۱۴:۹

سرنوشت ایران در دستان قم و تهران

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 19:44:17 +0000

پس از اعلام نتیجه انتخابات، در صفحه فرندفید و فیس بوکم نوشتم که بی سابقه ترین انتخابات تاریخ ایران هنوز ادامه دارد. با گذشت ۱۶ روز از پایان انتخابات، هنوز هم پیامدهای آن در کانون تحولات ایران و جهان قرار دارد. تحولات بی سابقه دو هفته گذشته یقیناً نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران است. شهر قم با وجود آنکه از آرامش نسبی برخوردار بوده و به جز چند تجمع محدود معترضان به نتیجه انتخابات که آن هم با واکنش سریع پلیس مواجه شد، اعلام نتیجه انتخابات چندان عکس العمل مثبت یا منفی در میان مردم قم ایجاد نکرد. اما در روزهای اخیر رایزنی های محرمانه گسترده ای در سطح مراجع قم در حال انجام است تا بحران بی سابقه کنونی مدبرانه و منصفانه حل شود. به جز آیت الله نوری همدانی، هیچ یک از مراجع تقلید قم بیانیه تبریکی خطاب به احمدی نژاد صادر نکرده اند و این یک امر بی سابقه است. در بیانیه هایی که مراجع قم تاکنون صادر کرده اند مفاهیم و مضامینی چون آشتی ملی، دعوت به آرامش و قانون و منطق، پرهیز از خشونت و ناملایمتی با معترضین و سپاسگزاری از حضور کم نظیر مردم در انتخابات دیده می شود.

پس از بازگشت آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی از سفر حج، وی رایزنی ها و فعالیت های گسترده ای در جهت حل بحران آغاز کرده است. مواضع اخیر آیت الله موسوی اردبیلی از آن رو حائز اهمیت است که وی از رهبران انقلاب اسلامی شمرده می شد و عضو منصوب امام در شورای انقلاب اسلامی بود. شورای انقلاب اسلامی متشکل از چهره های برجسته انقلاب بود که از ۲۳ دی ۵۷ تا سال ۵۹ وظیفه مدیریت عالی کشور را بر عهده داشت. میرحسین موسوی و هاشمی رفسنجانی نیز از اعضای این شورا بودند. آیت الله موسوی اردبیلی همچنین از بنیانگذاران حزب جمهوری اسلامی و دومین رییس دستگاه قضایی جمهوری اسلامی بوده که پس از شهادت آیت الله بهشتی تا پایان حیات امام خمینی عهده دار این امر بود.

آیت الله موسوی اردبیلی پس از بازگشت به کشور، علاوه بر دیداری که با برخی اعضای شورای نگهبان داشت و بازتاب گسترده ای در رسانه ها پیدا کرد، با به حضور پذیرفتن رییس دفتر رهبری تذکرات مهمی درباره نحوه حل بحران اخیر به وی بیان کرده و خواهان حل مدبرانه اوضاع بغرنج کنونی شده است. همچنین در رویدادی کم سابقه آیت الله العظمی سید موسی شبیری زنجانی نیز وارد عمل شده و مذاکرات محرمانه و مهمی با آیت الله العظمی لطف الله صافی گلپایگانی داشته است. آیت الله زنجانی از مراجعی است که کمتر در منازعات سیاسی دخالت می کند و جایگاه علمی مهمی در قم دارد. وی نقش مهمی در رفع حصر آیت الله منتظری در سال ۸۱ داشت و روابط خوبی با سید محمد خاتمی رییس جمهور اسبق ایران دارد.

در تهران نیز عصر یکشنبه هفتم تیر ماه به مناسبت بیست و هشتمین سالگرد شهادت آیت الله دکتر بهشتی و اعضای حزب جمهوری اسلامی، مراسمی از سوی خانواده وی در مسجد قبا برگزار شد که مورد استقبال حامیان میرحسین موسوی قرار گرفت و هزاران نفر با وجود محدودیت های گسترده نظامی و امنیتی در مسجد قبا و خیابان های اطراف حضور داشتند. خانواده بهشتی و از جمله دو پسر وی از نزدیک ترین یاران و مشاوران میرحسین موسوی هستند و میرحسین نیز از نزدیک ترین یاران شهید بهشتی بود. با این حال پلیس و لباس شخصی ها با محاصره مسجد قبا، حسینیه ارشاد و خیابان ها و بزرگراه های اطراف سعی فراوانی در پراکنده کردن مردم داشتند. تلاش پلیس در برخی موارد به ضرب و شتم معترضین و درگیری های پراکنده منجر می شد. در میان هزاران شرکت کننده مراسم امروز می توان به عفت مرعشی و فائزه هاشمی (همسر و دختر هاشمی رفسنجانی)، زهرا اشراقی (نوه دختری امام خمینی)، ندا موسوی بجنوردی و پسر ده ساله اش احمد مصطفوی (همسر و فرزند حاج سید حسن خمینی) اشاره کرد. کروبی هم به میان جمعیت آمد ولی میرحسین به دلیل ترافیک سنگین خیابان های اطراف، توانست از طریق موبایل با مردم حرف بزند. سخنان موسوی پس از سخنان فرزند شهید بهشتی پخش شد.

شاید یکی از مهم ترین دستگیر شدگان امروز، رضا عطاران بازیگر سرشناس سیما و سینما باشد که در نزدیکی مسجد قبا دستگیر و کشان کشان به وسیله چند پلیس ضد شورش و چند لباس شخصی به ماشین یگان ویژه برده شد تا راهی بازداشتگاه شود. عطاران که هنگام بازداشت تی شرت سبز رنگی پوشیده بود، پس از هما روستا و مهتاب نصیرپور سومین بازیگر سرشناسی است که به جرم شرکت در تجمعات حامیان میرحسین بازداشت می شود.

در پی پراکنده شدن جمعیت معترض از اطراف مسجد قبا و حسینیه ارشاد، هزاران نفر از آنان در خیابان های اطراف به راهپیمایی پرداختند. از جمله گروهی از آنان به سمت جنوبی خیابان شریعتی حرکت کرده و تا سهروردی شمالی پیش رفتند. نکته جالبی که در این راهپیمایی می شد دید، حضور یک روحانی میانسال در پیشاپیش جمعیت معترض بود که به خواست مردم، هدایت آنان را به عهده گرفت. حرف شنوی مردم از این روحانی به قدری بود که وقتی جمعیت به خیابان سهروردی شمالی و مقابل مسجد حجت بن الحسن رسیدند، به خواست این روحانی، متفرق شده و راهپیمایی خود را خاتمه دادند. مردم با شعار «حاج آقا دوستت داریم» از این روحانی تشکر کرده و پراکنده شدند. واقعاً بی انصافی و بی تدبیری محض است که این زیبایی ها را ببینیم و نادیده بگیریم. حوادث هفته های اخیر با وجود همه تلخی ها و برادرکشی ها، صحنه های باشکوه و شیرینی دارد که ندیدن آنها نه به صلاح کشور و نه به صلاح نظام است.

همین نوشته در آینده نیوز

برگردان انگلیسی همین نوشته

نوشته شده در روز دوشنبه هشتم تیر ۱۳۸۸ساعت ۰:۴۰

فقه سیار

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 19:35:30 +0000

آیت‌الله شیخ علی پناه اصلانی اشتهاردی که بین طلبه‌های قم به شیخ علی پناه مشهورتر بود، از محبوب‌ترین علمای حوزه علمیه قم به شمار می‌رفت که تا واپسین روز زندگی، ارتباط نزدیکش با مردم قطع نشد و جایگاه ویژه‌ای در قم داشت. وی که متولد سال ۱۲۹۵ شمسی در اشتهارد کرج بود، از ۱۲ سالگی در زادگاه خود تحصیلات حوزوی‌اش را آغاز کرد. در سن ۲۵ سالگی به قم آمد و در درس مراجع و علمای بزرگی چون آیات عظام صدرالدین صدر، سیدمحمد حجت، محمدتقی خوانساری، بروجردی، امام خمینی، گلپایگانی، سیداحمد خوانساری، علامه طباطبایی و مرعشی‌نجفی شرکت کرد. آیت‌الله اشتهاردی از مسلط‌ترین استادان حوزه علمیه قم به متون درسی بود و به ویژه تسلط فوق‌العاده‌ای به کتاب لمعه داشت.همین تسلطش سبب شده بود که امام خمینی به وی لقب «فقه سیار» بدهد. بر خلاف روش مرسوم در حوزه‌های علمیه که پس از مدتی از تدریس لمعه دست می‌کشند و به تدریس رسائل، مکاسب، کفایه و در نهایت به درس خارج روی می‌آورند، آیت‌الله شیخ علی پناه اشتهاردی تا پایان عمر ۹۱ ساله‌اش به تدریس لمعه ادامه داد و با وجود توانایی علمی‌ای که داشت، درس خارج نگفت و پا به تدریس مراحل عالیه دروس حوزوی نگذاشت.
البته آیت‌الله اشتهاردی کتاب‌هایی نیز تالیف کرد که می‌توان به تعلیق و تصحیح کتاب «مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان» اشاره کرد که در دوره دوم کتاب سال جمهوری اسلامی ایران از طرف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به عنوان کتاب سال برگزیده شد. همچنین آثاری چون القرآن و العقل و مدارک العروه از کتاب‌های اوست. شیخ علی ‌پناه در تاریخ معاصر به دلیل تالیف دو کتاب شهرت بیشتری یافته است. او چهار دهه پیش پس از انتشار کتاب شهید جاوید از سوی مرحوم آیت‌الله صالحی نجف‌آبادی و نقد آن از سوی علمای قم، کتابی در ۴۴۰ صفحه و در رد نظریات شهید جاوید نوشت که «هفت ساله چرا صدا درآورد؟» نام داشت. این کتاب یکی از ده‌ها کتاب و مقاله‌ای بود که در نقد شهید جاوید نوشته شد و نامگذاری آن به این عنوان غیرمتعارف به این دلیل بود که تالیف شهید جاوید به گفته نویسنده آن هفت سال طول کشیده بود.
سه سال پیش نیز دومین اثر جنجالی شیخ علی پناه در اواخر عمرش منتشر شد و «کشکول» نام گرفت. وی در این کتاب در صحت ماجرای آخرین پنج‌شنبه حیات پیامبر(ص) که خلیفه دوم ادعایی را درباره پیامبر(ص) مطرح کرده بود، تشکیک کرد و همین تشکیک سبب ایجاد موجی از اعتراضات در قم علیه او شد. سرانجام با ابراز مطالبی از سوی مرحوم آیت‌الله اشتهاردی در رد ادعای گذشته این اعتراضات پایان یافت.
نکته مهمی که در زندگی و روش اجتماعی این فقیه کهنسال قم به وضوح قابل مشاهده بود، ارتباط کاملا عادی و مستقیم وی با مردم و جوانان بود. او حتی در سن ۹۰ سالگی نیز ارتباطش را با مردم قطع نکرد و پاسخگوی سوالات دینی آنان بود. همانند مردم عادی سوار وسایل نقلیه عمومی می‌شد یا پیاده به محل درس و اقامه نمازش می‌رفت. ظهرها در حرم حضرت معصومه نماز جماعت می‌خواند و شب‌ها در مدرسه فیضیه. نمازجماعت او در فیضیه مورد استقبال انبوه طلاب و روحانیون بود و شب‌های پنج‌شنبه نیز در همین مدرسه علمیه قدیمی قم برای طلبه‌ها درس اخلاق می‌گفت.
از همان دوران پیش از انقلاب ترجیح می‌داد که ساده و سنتی زندگی کند و چندان علاقه‌ای به عالم سیاست نشان نمی‌داد. تا جایی که به گفته آیت‌الله منتظری، اوایل انقلاب که تب عضویت در حزب جمهوری اسلامی همه را گرفته بود، وقتی شیخ علی پناه هم عضو حزب شد، خبرش همه جا پیچید و همه با شگفت‌زدگی از این خبر یاد می‌کردند. (خاطرات آیت‌الله منتظری، ج۱، ص ۴۴۸) ولی به هر حال او یک عالم دینی باقی ماند.
سرانجام آیت‌الله شیخ علی پناه اشتهاردی شامگاه ۱۸ تیر ۱۳۸۷ هنگام اقامه نماز جماعت مغرب و عشا در مدرسه فیضیه درگذشت و پیکرش در حرم حضرت معصومه(س) به خاک سپرده شد.

همین نوشته در صفحه حوزه اعتماد ملی

نوشته شده در روز شنبه ششم تیر ۱۳۸۸ساعت ۷:۴۳

از شنیدن خبر اعدام ها مریض شد

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 19:28:50 +0000

آیت الله العظمی بروجردی در واپسین سال های زندگی اش به مرحوم حجة الاسلام و المسلمین علی دوانی گفته بود که در میان شما گردانندگان و نویسندگان مجله مکتب اسلام، دو نفر آقازاده است و تجربه نشان داده که آقازاده ها کمتر به اسلام خدمت کرده اند. (۱) شاید این گفته مرجع فقید شیعیان در موارد زیادی صادق باشد، اما در دوره معاصر می توان آقازاده هایی را دید که در رتبه بالای علمی ایستاده و حتی شاید بتوان گفت که از جهاتی بر پدر خود نیز پیشی گرفته اند. فرزندان آیت الله العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی مؤسس حوزه علمیه قم از این دسته اند. حضرات آیات شیخ مرتضی و دکتر مهدی حائری یزدی بی تردید از شاخص ترین روحانیون دوران معاصرند که هر یک در مراتب بالای علمی و اجتماعی قرار داشتند و تأثیرات ماندگاری در تاریخ معاصر برجای گذاشته اند.

مرتضی حائری پسر ارشد مؤسس حوزه علمیه قم در سال ۱۲۹۵ هجری شمسی (برابر با چهاردهم ذی الحجه سال ۱۳۳۴ هجری قمری) در اراک زاده شد. در آن سال ها شیخ عبدالکریم حائری از عتبات عالیات به ایران برگشته بود و در شهر اراک به تدریس و ایفای وظایف دینی خود مشغول بود. شیخ در سال ۱۳۰۱ و زمانی که مرتضی شش ساله بود برای زیارت و مراسم تحویل سال به قم رفت و به خواست روحانیون آنجا در این شهر ماند و حوزه علمیه کم رونق این شهر را احیا کرد. پسر دومش مهدی نیز در سال ۱۳۰۲ در قم زاده شد.

مرتضی در قم تحصیلات خود را آغاز کرد و نزد پدر خود و نیز حضرات آیات عظام محمد تقی خوانساری، سید محمد حجت، سیدحسین طباطبایی بروجردی، امام خمینی، محمد رضا گلپایگانی و سید محمد محقق داماد (شوهر خواهرش) شاگردی نمود و به دامادی مرحوم آیت الله العظمی حجت درآمد. وصلتی که ثمره آن دختری به نام معصومه حائری بود که بعدها عروس ارشد امام خمینی و همسر مرحوم آیت الله حاج آقا مصطفی شد.

آیت الله شیخ مرتضی حائری یزدی همچون دیگر هم نسلان خود پیرو مکتب قم بود. هنگام تدریس، کمتر به نقل اقوال دیگر علما می‏پرداخت و در تقسیم‏بندی‏ مطالب و تبیین ادله آن و انتخاب نظر خویش بسیار دقیق و منظم بود.

در دوران حیات آیت الله العظمی بروجردی، فرزند ارشد مؤسس حوزه علمیه قم نیز جایگاه والایی نزد مرجع اعلای وقت شیعیان داشت. او در کنار استاد و دوست نزدیکش امام خمینی از مبتکران و رهبران جریان اصلاح حوزه بود و فعالیت فراوانی در این راستا داشت. به گفته مرحوم حجة الاسلام و المسلمین علی دوانی، شیخ مرتضی حائری همراه با حضرات آیات عظام سید احمد زنجانی، سبد باقر سلطانی و امام خمینی از اعضای شاخص و ذی نفوذ هیأت مصلحین حوزه شمرده می شد. شیخ مرتضی و برادرش دکتر مهدی از معتمدین آیت الله بروجردی بودند و دکتر مهدی حائری از سوی مرجع و زعیم وقت شیعه به آمریکا رفت تا نماینده رهبر شیعیان جهان در آنجا باشد.

اما روابط آیت الله شیخ مرتضی حائری با آیت الله العظمی بروجردی در نخستین سال های مرجعیت عامه وی، دچار چالش های جدی شد و به مسافرت قهرآمیز شیخ مرتضی به مشهد منتهی شد. مرحوم علی دوانی آن سال ها را اینگونه روایت می کند:

« پس از عقب نشینی آیت الله بروجردی از طرح اصلاح حوزه، امام خمینی به همراه مرحوم آیت الله شیخ مرتضی حائری یزدی و دیگر اعضای هیأت مصلحین حوزه نزد وی می روند تا علت را جویا شوند. در خلال مذاکرات، ناگهان آیت الله بروجردی می گوید:»از کجا بدانم که می خواهید اصلاح کنید؟! آقا مرتضی حائری با عصبانیت می گوید آقا یعنی ما مفسد هستیم؟! پدر من حوزه ای به آن خوبی تشکیل داد و ما مفسد هستیم؟! این را می گوید و عمامه اش را به زمین می زند. با دخالت یکی از اطرافیان آقای بروجردی، حاج آقا روح الله خمینی هم استکان چایش را که در دست داشته به دیوار می کوبد که می شکند. آقای بروجردی بلند می شود به اندرون می رود. آنها هم برخاسته از خانه خارج می شوند و همه چیز به حال اول باقی می ماند.» (۲)

علی دوانی در ادامه نوشته است:« به دنبال شکست طرح اصلاح حوزه و برخورد حاد امام خمینی و آیت الله حاج شیخ مرتضی حائری با آیت الله بروجردی، آیت الله حائری چندی بعد به مشهد مقدس مهاجرت کرد. صورت ظاهر، عنوان زیارت داشت ولی فصل زیارت نبود. به خصوص که سفر ایشان طول کشید و نزدیک شش ماه در مشهد ماند و قصد بازگشت هم نداشت. رفته رفته همه متوجه شدند که ایشان قهر کرده اند و بنا هم ندارند به قم بازگردند. می گفتند کار به جایی رسیده که پسر بزرگ مؤسس حوزه علمیه قم از قم برود و رفتنش هم صورت قهر داشته باشد. آیت الله بروجردی که این راشنیدند نمی دانم چه کسی را فرستادند مشهد و از آن مرحوم استمالت کردند و ایشان را به قم بازگردانیدند. ولی آمد و رفت ایشان به خانه آیت الله فقید به واسطه همین ماجرا کم شد و جز در مواردی ضروری یا شرکت در مجلس روضه که آن هم کم بود، آمد و رفتی وجود نداشت. در همین حال، هم آیت الله بروجردی و هم ایشان احترام یکدیگر را در حد خود داشتند.» (۳)

با درگذشت آیت الله العظمی بروجردی، بار دیگر شیخ مرتضی حائری به صحنه بازگشت و در کنار امام خمینی نقش مهمی در سازماندهی مبارزات روحانیت علیه شاه ایفا کرد. نخستین بار جلسه مراجع بزرگ قم برای مقابله با لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی، در خانه وی تشکیل شد. غروب یکی از روزهای پاییزی سال ۱۳۴۱ و چند ساعت‏ بعد از رسیدن روزنامه ها به قم، در منزل آیه الله حائری چند تن ازعلما و آیات عظام قم همچون آیه الله خمینی و آیه الله گلپایگانی باحضور حاج آقا مرتضی حائری، ‏جلسه فوق العاده ‏ای تشکیل شد و بزرگان حوزه تا پاسی از شب پیرامون تصویب نامه دولت و نحوه اقداماتی که‏می‏باید انجام گیرد به مذاکره پرداختند. بعد از صدور اعلانیه مراجع بزرگ قم، تلگراف دیگری صادر شد که آقایان علما وآیات عظام مرحوم سید احمد زنجانی و محقق داماد و حاج شیخ هاشم آملی و حاج آقامرتضی حائری آن را امضاء کرده بودند و در روز۱۷ مهرماه ۱۳۴۱ مخابره گردید. حاج آقا مرتضی بعد از دستگیری امام خمینی همراه علمای دیگر قم اعلامیه‏های‏مشترکی در تأیید نهضت امضا نمود.

آیت الله خلخالی در خاطرات خود از امام خمینی چنین نقل کرده است:« روز ۱۱ محرم – خرداد سال ۴۲ - شمسی آقای حاج آقا مرتضی حائری نزد من آمد و نطق ما را ستود و گفت: شما توانسته اید درد چهل ساله ای را که از زمان رژیم پهلوی تاکنون در قلب ها بود تسکین دهید و تا به حال مخصوصاً پس از واقعه قتل عام مسجد گوهرشاد مشهد، کسی مانند شما در مقابل فجایع دودمان پهلوی ایستادگی نکرده است. شما قلب امام زمان را شاد کردید. من کفش شما را می بوسم.» (۴)

شیخ مرتضی حائری در جریان مهاجرت علمای کشور به تهران در اعتراض به بازداشت امام، به تهران رفت و نقش فعالی در سازماندهی اعتراضات علما برای نجات جان امام داشت. وی همچنین در سال های تبعید امام نیز ساکت نبود و از نفوذ و محبوبیت خود در جهت مشروعیت زدایی از رژیم بهره می گرفت. وی پس از شهادت آیت الله سعیدی با حضور در مجلس ترحیم وی در مدرسه فیضیه قوت قلب فراوانی به طلاب داد که در شرایط خفقان آوری قرار داشتند.

با این حال و علیرغم روابط دوستانه و خویشاوندی امام با شیخ مرتضی حائری، اختلاف نظرهایی میان این دو روحانی برجسته حوزه قم وجود داشت. اختلافاتی که از اوج گیری انقلاب آغاز شد و به روابط تنش آلود سال های پس از انقلاب منتهی شد. مرحوم آیت الله صادق خلخالی در این باره گفته است:« آقای حاج آقا مصطفی می گفت یک روز صبح زود در نجف خدمت امام رفتم. معظم له نامه ای را جلوی من گذاشت و گفت که این نامه حاج آقا مرتضی پدر زن شماست که نوشته است هیچ یک از کارهای شما با اسلام سازگار نیست.» (۵)

آنگونه که از خاطرات آیت الله خلخالی و دیگر فعالان روحانی آن روزگار پیداست، مرحوم شیخ مرتضی حائری همچون برخی مراجع و علمای وقت نسبت به واکنش های تند و مسلحانه رژیم پهلوی در برابر مبارزین و تظاهرکنندگان نگران بود و ترجیح می داد با رویکرد اصلاح طلبانه و نه انقلابی با شاه برخورد شود. وی ظاهراً همچون مرحوم آیت الله شریعتمداری خواهان وادار کردن شاه به عمل بر طبق قانون اساسی مشروطه بود و چندان گرایشی به نظریه امام خمینی مبنی بر لزوم براندازی سلطنت نداشت. همین اختلاف نظر سبب شد که شیخ مرتضی حائری در سال های پایانی عمر خود گرایش زیادی به سمت آیت الله شریعتمداری داشته باشد.

یکی از مهم ترین بخش های زندگی سیاسی شیخ مرتضی حائری، حضور وی در مجلس خبرگان قانون اساسی در سال ۵۸ بود. وی در انتخابات این مجلس از سوی مردم قم برگزیده شد و نقش فعالی در مذاکرات این مجلس داشت. درج مذهب شیعه در قانون اساسی به عنوان مذهب رسمی کشور از نتایج عمده فعالیت های وی بود. به گفته آیت الله منتظری رییس مجلس خبرگان قانون اساسی، حاج آقا مرتضی حائری نسبت به تثبیت مذهب شیعه در قانون اساسی بسیار حساس بود و حتی یک بار در اعتراض به نادیده گرفته شدن این مسأله، جلسه را به حالت قهر ترک کرد. (۶)

شیخ مرتضی در همان روزهای پرتنش انقلاب در کنار حضرات آیات عظام سلطانی، منتظری و پسندیده به عنوان وصی شرعی امام خمینی در امر وجوه شرعی معین شد که نشان دهنده اعتماد زیاد امام به وی بود. متن این وصیت نامه در خاطرات آیت الله منتظری آمده است. (۷)

با این حال همانگونه که گفته شد، آیت الله شیخ مرتضی حائری و برادرش آیت الله دکتر مهدی حائری یزدی به تدریج خود را از نظام جدید کنار کشیدند و به منتقدین جدی عملکرد دولت های وقت بدل شدند. حجة الاسلام و المسلمین سید حسین خمینی که نوه پسری امام و نوه دختری شیخ مرتضی حائری است، احوال پدربزرگ مادری اش را در سال های پایانی عمر چنین روایت می کند:« ایشان به دلیل حساسیت های خاصی که به برخی تندروی های اول انقلاب داشتند بیماری قلبی شان تشدید شد. پزشکان تأکید داشتند که ایشان نباید روزنامه بخواند و از جنجال های آن سال ها مطلع شود. اما ایشان توجهی نمی کرد و به هر صورتی که بود پیگیر اعدام ها و اخبار روز می شد و تلاش ما برای مخفی کردن روزنامه ها ثمری نداشت. در واقع همین مسأله بیماری ایشان را تشدید کرد و سبب شد که ایشان را از دست بدهیم.» (۸)

روحیات شوخ طبعانه و جسورانه وی زبانزد خاص و عام بود و شاگردان و نزدیکان وی خاطرات شیرینی از بذله گویی ها و صراحت های وی دارند. همچنین علاقه شدید وی به اهل بیت و سفرهای مکرر وی به مشهد برای زیارت امام رضا (ع) مشهور بوده است. طلبه های زیادی در اتوبوس و قطار با وی همسفر بوده و از ساده زیستی و مردمداری وی سخن ها می گویند. این روحانی محبوب و فعال در آخرین روزهای سال ۱۳۶۴ (شب ۲۴ جمادی الثانی‏۱۴۰۶ برابر با ۱۵ اسفند ۱۳۶۴) درگذشت و هفتاد سال زیست. اگر زنده می ماند بی تردید از مراجع بزرگ شیعه می شد و اگرچه کمترین تمایلی به انتشار رساله و مرجع شدن نداشت، اما از جایگاه علمی و اجتماعی فوق العاده ای برخوردار بود. آیت الله العظمی گلپایگانی بر پیکر وی نماز خواند و در مسجد بالاسر حرم حضرت معصومه و پایین پای پدرش مرحوم آیت الله العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی به خاک سپرده شد.

اختلاف نظر وی با مسؤولین وقت در مراسم ترحیم وی هم پدیدار شد و هنگام حضور مرحوم حجة الاسلام سید احمد خمینی که به نمایندگی از امام خمینی در منزل وی حاضر شده بود، نجمه حائری کوچک ترین فرزند شیخ مرتضی با صدای بلند و لحن اعتراض آمیزی از سیاست های وقت انتقاد کرد. حجة الاسلام و المسلمین سید حسین خمینی در این باره می گوید: «پس از آنکه خاله ام در مجلس ترحیم شیخ مرتضی واکنش تندی از خود نشان داد، من و مادرم نزد عمویم حاج احمد آقا رفتیم و از وی دلجویی کردیم. اما عمو احمد با بزرگواری برخورد کرد و به روی خود نیاورد.» این جریان در قم نیز بازتاب هایی داشت که هاشمی رفسنجانی در خاطرات روز ۲۴ اسفند ۶۴ خود به آن پرداخته است:« احمدآقا آمد. درباره جنگ و ارتش صحبت شد و گفت دختر مرحوم آشیخ مرتضی حائری، در جلسه ختم پدرش در منزل علیه امام صحبت کرده و خانواده های شهدا، فردای آن روز به منزلشان رفته و آنها را مورد ملامت قرار داده اند.» (۹)

از مرحوم آیت الله شیخ متضی حائری یزدی کتاب های در حوزه های تخصصی فقه، اصول، تفسیر و علوم قرآنی به جای مانده که می توان به ابتغاء الفضیله فی شرح الوسیله‏، رساله‏ای در نماز جمعه‏، کتاب الخمس‏، مباحثی در تفسیر سوره حمد، رساله‏ای در الخلل فی الصلاة، رساله‏ای در نماز مسافر، رساله‏ای در طهارت‏، دوره کامل اصول‏ در سه جلد و مجموعه چند سخنرانی وی اشاره کرد که برخی از این آثار هنوز منتشر نشده است. روحانیون و علمای همچون مرحوم آیت الله سید عباس خاتم یزدی، مرحوم شیخ محمد حسین بهجتی شفق، مرحوم آیت الله ربانی املشی، خواهر زاده اش آیت الله سید علی محقق داماد و آیت الله شب زنده دار از شاگردان وی بوده اند. همچنین علاوه بر خانم معصومه حائری همسر مرحوم آیت الله حاج آقا مصطفی که عروس بزرگ امام خمینی است، فرزند ارشد وی محمد حسین حائری نیز چهار سال پس از پدرش درگذشت. عبدالکریم و نجمه حائری نیز دو فرزند دیگر شیخ مرتضی هستند. همسر وی بتول حجت کوه کمره ای نیز همانگونه که گفته شد دختر مرحوم آیت الله العظمی سید محمد حجت بود.

پاورقی

۱- علی دوانی، زندگانی آیت الله بروجردی، ص ۳۵۰

۲- همان، ص ۳۱۰

۳- همان، ص ۳۱۲

۴- خاطرات آیت الله خلخالی، ج۱، ص ۱۰۰

۵- همان، ص ۱۰۱

۶- خاطرات آیت الله منتظری، ج ۱، ص ۴۵۳

۷- همان، ج۲، ص ۱۲۹۹

۸- برگرفته از گفتگویی با حاج سید حسین خمینی

۹- هاشمی رفسنجانی، امید و دلواپسی (خاطرات سال ۱۳۶۴)، ص ۴۴۸

همین نوشته در صفحه حوزه اعتماد ملی

همین نوشته در شیعه آنلاین

+ سه شنبه دوم تیر ۱۳۸۸ساعت ۲۰:۳۳

قم؛ روزهای پس از آیت الله العظمی بهجت

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 17:44:52 +0000

با درگذشت آیت الله العظمی محمد تقی بهجت، علاوه بر آنکه خلأ بسیار جدی در مکتب اخلاقی قم ایجاد شده است، عملاً دو تن از مراجع تقلید این شهر به عنوان دو قطب فقهی و اصولی در صدرقرار گرفته اند. در همین حال برخی اخبار تأیید نشده حاکی از آن است که مرحوم آیت الله العظمی بهجت، به دلیل عنایت ویژه اش به آیت الله شیخ علی صافی گلپایگانی (عضو هیأت استفتای آیت الله العظمی بروجردی و برادر آیت الله لطف الله صافی گلپایگانی) وصایای خاصی درباره نقش ایشان داشته و حتی احتمالاً و طبق خبری که دو روز پیش ایرنا منتشر کرد، از این پس نماز مسجد آیت الله بهجت (مسجد فاطمیه) به امامت آیت الله علی صافی برگزار خواهد شد.

اما از جنبه علمی نیز اکنون حضرات آیات عظام حسین وحید خراسانی و حسینعلی منتظری به عنوان دو قطب علمی حوزه قم مطرح هستند که اولی شاگرد مهم آیت الله العظمی خویی و پرورده مکتب نجف و دومی شاگرد برجسته آیت الله العظمی بروجردی و امام خمینی و پرورده و مهم ترین سمبل مکتب قم است. اکنون این دو به همراه آیت الله العظمی سیستانی در نجف، مثلث بزرگان علمی شیعه را تشکیل داده اند. با این حال به دلیل کسالت آیت الله منتظری و توقف چندین ساله دروس خارج فقه و اصول وی، عملاً این آیت الله ۸۸ ساله که در جهان نیز به عنوان منتقدی پر سر و صدا شناخته شده، به برپایی هفته ای دو جلسه درس اخلاق اکتفا کرده است. اما دروس خارج فقه و اصول آیت الله العظمی وحید خراسانی که هم سن و سال آیت الله العظمی منتظری است، هنوز برقرار است و شلوغ ترین درس حوزه قم محسوب می شود. هر روز بیش از هزار نفر در درس خارج این مرجع کهنسال نجف دیده شرکت می کنند.

عکس فوق در جریان دیدار حضرات آیات وحید خراسانی و منتظری در آخرین روزهای سال ۸۷ گرفته شده است.

نوشته شده در روز پنجشنبه سی و یکم اردیبهشت ۱۳۸۸ساعت ۱:۳۸

فقیه مکتب طهران

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 17:19:24 +0000

این دو نوشته را درباره مرحوم آیت الله العظمی سید احمد خوانساری و مکتب فقهی تهران نوشته ام که در شماره امروز صفحه حوزه اعتماد ملی منتشر شد. امیدواریم در فرصت دیگر، بتوانیم کار بهتری درباره این فقیه مهم و بزرگ شیعه عرضه کنیم. خوانساری که در دوره قبل و بعد انقلاب از منتقدین میانه روی حکومت محسوب می شد، نقش مهمی در معادلات پشت پرده داشت. این دو نوشته را بخوانید:

فقیه پایتخت

با گذشت ربع قرن از درگذشت آیت‌الله العظمی سیداحمد خوانساری فقیه تهرانی، هنوز هم خلأ حضور اینچنین فقیهی در این شهر احساس می‌شود.خوانساری را شاید بتوان واپسین مرجع تقلید تهران نشین دانست که هم از حوزه نجف و استادان نامدار آن توشه برچیده بود و هم به فضای قم، تهران و اصفهان آشنایی داشت.آیت الله خوانساری به دلیل روحیه بسیار محتاط فقهی اش، باورهای سیاسی ویژه خود را داشت.هنوز هم می‌توان رگه‌هایی از جغرافیای سیاسی – فقهی اش را در فقیهان متاخر قم، مشهد و نجف یافت.حتی امام خمینی نیز با وجود تفاوت‌های فکری دیرینه اش با این فقیه خوانساری، هنگام استدلال برای اثبات عدم حرمت ذاتی شطرنج، به کتاب فقهی مشهور آیت الله العظمی خوانساری اشاره و سخنان مخالفانش را درباره حرمت شطرنج رد کرد.(۱)
پرورده مکاتب حوزوی شیعی
سید احمد خوانساری (زاده سال ۱۲۷۰ شمسی) در حوزه علمیه زادگاه خود خوانسار طلبه شد.پدربزرگش امام جمعه خوانسار بود و پدر، برادر و شوهر خواهرش از علمای بزرگ شهر به شمار می‌رفتند.سپس به اصفهان رفت تا تحصیلاتش را ادامه دهد.
اما مهم‌ترین بخش زندگی علمی وی در نجف سپری شد.زمانی که سید احمد به نجف راهی شد، دو سال به درگذشت آخوند خراسانی مانده بود.او در این دو سال از محضر این دانشمند نامدار شیعی بهره برد.پس از آن نیز شاگرد آیت‌الله سیدکاظم یزدی (مولف کتاب مهم عروه الوثقی) و آیت الله آقاضیاء عراقی شد.آیت الله سید عزالدین حسینی زنجانی از پدرش مرحوم میرزا محمود امام جمعه زنجانی نقل می‌کند: «وقتی که به نجف رفتم و در درس آقا ضیاء عراقی شرکت کردم،کسی را نمی‌شناختم.از ایشان درخواست کردم که یک نفر از حاضرین را که علما و عملا خودشان می‌پسندند، به من معرفی کنند که با ایشان مباحثه کنیم.یک روز مرحوم آقاضیاء به منزل آمدند و همراه ایشان سید جوانی با سیمای نورانی (سید احمد خوانساری) بود.آقا ضیاء فرمودند: «این آقا همان فردی است که شما می‌خواستید، علما و عملا جامع است.» آیت الله زنجانی ادامه می‌دهد: مرحوم والد می‌فرمودند: «در چند سالی که با ایشان هم مباحثه بودم، در طول این مدت مکروهی از ایشان ندیدم.» (۲)
خوانساری علاوه بر فقه و اصول که دروس رایج حوزوی بوده است، در فلسفه و ریاضیات قدیم نیز آموزش دید.سرانجام در سن ۲۶ سالگی به ایران بازگشت و در شهر اراک، به کلاس درس آیت الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی (موسس حوزه علمیه قم) رفت. ۵ سال پس از بازگشت خوانساری به ایران، استادش شیخ عبدالکریم به قم رفت و حوزه علمیه این شهر را احیا کرد.خوانساری اما در اراک ماند تا جانشین استادش باشد.ولی دوره جدایی حائری یزدی و سیداحمد خوانساری چندان به درازا نکشید و شاگرد دریافت که استاد مایل به حضور وی در قم و کمک به اداره حوزه علمیه این شهر است.مرحوم آیت الله العظمی شیخ محمدعلی اراکی از نزدیکان شیخ عبدالکریم نقل کرده بود: «آقای حائری تقریبا بعد از شش ماه از عزیمت شان به قم در جلسه‌ای فرمودند که ما می‌خواستیم آقای سید احمد خوانساری اعلم علمای شیعه باشد، و لکن ایشان قناعت کردند که اعلم علمای اراک باشند.به مجرد این که آقای خوانساری این قضیه را شنیده و متوجه شدند که رضایت شیخ عبدالکریم حائری در این است که ایشان در قم باشند، همان روز عازم قم شده و در این شهر اقامت گزید.»(۳) بدین ترتیب او را می‌توان پرورده و آشنا به مکاتب مهم حوزوی شیعه دانست.مرحوم آیت الله سید حسین بدلا از فعالان برجسته حوزه علمیه قم در چندین دهه اخیر، از عظمت آیت الله خوانساری در زمان شیخ عبدالکریم یاد کرده است.(۴)
استاد گوشه گیر قم
خوانساری ۳۰ سال در قم بر کرسی تدریس عالی‌ترین سطوح حوزوی نشست و شاگردان فراوانی تربیت کرد.آیت الله العظمی عزالدین حسینی زنجانی که اکنون از بزرگان حوزه علمیه مشهد است، به توصیه اکید پدرش، شاگرد خوانساری شد.وی در این باره گفته است:« یک روز که مرحوم والد به قم آمده بودند، مرحوم آقای حاج سیداحمد خوانساری – طاب ثراه- به دیدن ایشان تشریف آوردند.بعد از رفتن ایشان، مرحوم والد فرمودند: آیا از ایشان هم درس می‌گیرید؟ عرض کردم: ایشان منزوی هستند و درس و بحثی ندارند که من شرکت کنم.مرحوم والد فرمودند: حتما باید از ایشان درس بگیرید.من از موقعیت علمی ایشان خبر دارم.در بازدید که خدمت ایشان رفتیم، مرحوم والد راجع به درس به ایشان پیشنهاد کردند.مرحوم خوانساری بسیار متواضع بود.خواص،ایشان را کمتر از مرحوم آیت الله العظمی حجت نمی‌دانستند.اما ایشان با تواضع فرمودند: برای ایشان (اشاره به اینجانب) احتیاجی نیست.ایشان که درس آقای حجت می‌روند.مرحوم والد فرمودند: من بهتر می‌دانم که احتیاج دارد و باید از خدمتتان استفاده کند. زنجانی در ادامه از تسلط علمی خوانساری یاد کرده و می‌گوید:« بالاخره به هر نحوی بود، ایشان قبول کردند.ما خدمت ایشان رفتیم و ایشان مقالات آقاضیاء (استادشان ) را شروع کردند و پیدا بود که خیلی مسلط هستند.بسیار نقّاض بودند و در باز کردن مطالب، وارد.در معقول و فلسفه هم کاملا وارد بود.زیاد می‌دیدم که اسفار را مطالعه می‌کردند و فلسفه – مانند شرح اشارات و شوارق لاهیجی – را خصوصی تدریس می‌کردند.فضائل و علو جنبی نیز خیلی داشتند؛ مثلا خط خوبی داشتند.به تاریخ مسلط بودند و در جنبه عملی و فضائل اخلاقی بسیار ضبط لسان داشتند.بیشتر ساکت بودند…در عین قلت کلام، بسیار شیرین سخن بودند» (۵)
خوانساری در مدت تدریس در قم، شاگردان مهمی چون حضرات آیات سلطانی، منتظری، ستوده، مرتضی مطهری، دکتر مهدی حائری یزدی، شیخ علی پناه اشتهاردی، موسوی اردبیلی و امام موسی صدر را تعلیم داد.آیت الله منتظری درباره جایگاه ویژه علمی و اجتماعی استادش گفته است: «همان وقت که شیخ عبدالکریم در صحن حضرت معصومه (ع) نماز می‌خواند، آیت الله حاج سیداحمد خوانساری داخل مدرسه فیضیه نماز می‌خواند و تقریبا ۵۰۰-۴۰۰ طلبه به وی اقتدا می‌کردند.»(۶) منتظری که همچون سید عزالدین زنجانی، کتاب فلسفی شوارق را نزد خوانساری خوانده است، درباره موقعیت ممتاز استادش در ادامه خاطرات خود چنین می‌گوید: « پس از درگذشت آیت الله حائری یزدی، مراجع قم سه نفر بودند؛ آیت الله صدر، آیت الله حجت و آیت الله سید محمد تقی خوانساری.آیت الله سید احمد خوانساری هم در کنار آنان معروف بود، اما شهریه نمی‌داد…ایشان مرجع و مشار بالبنان بودند و در نماز جماعت ایشان، بسیاری از رجال و وجوه شرکت می‌کردند.کسانی که وسواسی بودند و جاهای دیگر به دلشان نمی‌چسبید، به نماز آقای سیداحمد خوانساری می‌رفتند.من و مرحوم آقای مطهری هم در نماز ایشان شرکت می‌کردیم…ایشان خیلی آدم ملایی بود و در مسائل فقهی بسیار دقیق بود و اصلا اهل هوی و هوس نبود.»(۷)
فقیه پایتخت
اقامت ۳۰ ساله خوانساری در قم با درخواست آیت‌الله العظمی بروجردی پایان یافت و او عازم تهران شد تا به جای علامه سید یحیی سجادی در مسجد سید عزیزالله نماز بخواند.اجابت درخواست آیت الله بروجردی به اقامت همیشگی آیت الله سیداحمد خوانساری در تهران منجر شد و او ۳۵ سال پایانی عمرش را در پایتخت گذراند.در تهران نیز علمایی چون مرحوم آیت الله مجتهدی تهرانی و آیت الله سید رضی شیرازی از شاگردان درس وی بوده‌اند.حضور وی در قلب بازار تهران، وی را به یکی از پرنفوذترین عناصر سیاسی – اجتماعی پایتخت بدل کرد و به دلیل جایگاه علمی‌اش توانست نامدارترین فقیه پایتخت نشین دوره‌های معاصر باشد.البته خوانساری نیز همچون بسیاری از روحانیون هم نسل خود که از شکست مشروطه و ناکامی علمای نجف در این انقلاب تاریخی، خاطرات بدی داشتند، در اندیشه و رفتار سیاسی خود محتاط شد.تا جایی که در این احتیاط، شهره خاص و عام بود و امام خمینی نیز در نامه مشهورش به مرحوم آیت الله محمد حسن قدیری، به «مقام احتیاط» سید احمد خوانساری اشاره کرده است.(۸)
۱۲ سال پس از حضور خوانساری در تهران، آیت الله العظمی بروجردی مرجع اعلای شیعه درگذشت و بحث «مرجعیت واحد جهان تشیع» با لطمه جدی مواجه شد.آیت الله بروجردی در طول ۱۵ سال مرجعیت یکپارچه خود بر شیعیان جهان، نظم فوق‌العاده‌ای به ساختار رهبری مذهبی شیعیان داده بود و همین امر به بهبود نسبی مناطق شیعه نشین جهان منجر شد.با درگذشت وی، برخی از علمای درجه یک قم همچون امام خمینی (۹) و آیت الله العظمی سیدمحمد محقق داماد (۱۰) درصدد برآمدند تا مانع از تشتت دوباره در جایگاه مرجعیت شیعه شوند.این دو استاد برجسته حوزه قم پیشنهاد دادند که آیت‌الله سید احمد خوانساری به قم بازگشته و مرجعیت جهان تشیع را بر عهده گیرد.اما تحولات سریع درون حوزه علمیه قم و عدم تمایل جدی آیت‌الله خوانساری منجر به عملی نشدن این طرح شد و خوانساری همچنان به هدایت بی سر و صدای پایتخت نشین‌ها ادامه داد.
مسجد سید عزیزالله در زمان حضور طولانی مدت وی به مرکز تحولات سیاسی تهران بدل شد و از آغاز نهضت روحانیون در سال ۴۱، آیت الله خوانساری نیز پا به پای دیگر مراجع تقلید به همراهی با انتقادات امام خمینی از رژیم پهلوی پرداخت.بیانیه‌های وی علیه لایحه اصلاحات ارضی و درباره واقعه ۱۵ خرداد ۴۲ و تبعید امام خمینی از این نمونه‌اند.با این حال به دلیل اختلاف نظر با تاکتیک‌های رهبران نهضت و نیز روحیه به شدت محتاطش، نتوانست مثل گذشته به همراهی خود ادامه دهد و پس از هجوم ماموران پهلوی به اجتماع مردم تهران در مسجد سید عزیزالله و زخمی شدن آیت الله خوانساری، از آن زمان، از میزان همراهی این فقیه شاخص با مبارزات روحانیت کاسته شد.آیت الله منتظری در خاطراتش به یاد می‌آورد که نخستین جرقه تفاوت نظر میان امام خمینی و آیت الله خوانساری در جریان لوایح شش گانه شاه زده شد: « یادم هست که آیت الله خمینی هم روی این جهت اصرار داشت که اصل لوایح را نبایستی زیر سوال برد و به آن اعتراض کرد و مرحوم آیت الله آقای حاج سید احمد خوانساری هم که در یک صحبت یا نوشته -که حالا دقیقا یادم نیست – گفته بود این اصلاحات ارضی غلط است و زمین‌ها غصب است و نمی‌شود در آن نماز خواند و از این راه وارد شده بودند.آیت الله خمینی خیلی ناراحت شدند و در یک شب که ما پنج شش نفر منزل ایشان بودیم، گفتند: بروید هر جوری هست به آقای حاج سیداحمد بگویید این چه وضعی است، ایشان با این کار خود، به این نهضت ضربه زد؛ برای اینکه فردا کشاورزان را علیه ما می‎شورانند، اینکه ما بگوییم اصلاحات ارضی خلاف شرع است، راه مبارزه نیست، اینکه می‎خواهند بروند بچه‌های مردم را درس بدهند، ما نباید بگوییم نروید درس بدهید، ما باید با اصل رفراندوم مخالفت کنیم، برای اینکه کشور ما قانون دارد، مجلس دارد، بازکردن باب رفراندوم صحیح نیست، چون ممکن است اینها فردا بیایند بگویند ما می‎خواهیم مذهب را لغو کنیم و یک رفراندوم ساختگی راه بیندازند و از این طریق بخواهند مقاصد خود را عمل کنند، ما با اصل رفراندوم مخالفیم، زیرا یک بدعت تازه است.» (۱۱)
خوانساری که ناکامی سیاسی استادان بزرگ خود در نجف را دیده بود و از سویی نیز به منش مداراگرایانه مرحوم حاج شیخ عبدالکریم و آیت الله بروجردی با حکومت گرایش داشت، نمی‌توانست تداوم ستیز آشکار با حکومت پهلوی را بپذیرد و از برخورد کینه توزانه حکومت با مردم و غیر نظامیان نگران بود.وی حتی در جریان بازداشت امام خمینی تلاش کرد، ضمن دیدار با ایشان و دیگر علمای محبوس (حضرات آیات قمی و محلاتی) در زندان، از نگرانی‌های عمومی مبنی بر سلامتی این سه زندانی برجسته سیاسی بکاهد.امام خمینی بعدها به آیت الله منتظری گفته بود، نگران بوده که مبادا آیت الله خوانساری در پی این ملاقات، احساسات مردمی را خاموش کند.
روحیه ملایم خوانساری سبب شد که حکومت پهلوی هم به وی احترام بگذارد و مرجعیت او را در عالی ترین سطح ممکن به رسمیت بشناسد.تا جایی که محمدرضا شاه پس از درگذشت آیت الله العظمی سید محسن حکیم در عراق، تنها پیام تسلیتی خطاب به آیت الله سید کاظم شریعتمداری و آیت الله سیداحمد خوانساری صادر کرد.این اقدام شاه منجر به تیره تر شدن روابط انقلابیون با این دو مرجع تقلید شد.
با این حال آیت الله سیداحمد خوانساری همچون آیت الله سید کاظم شریعتمداری نبود و روی خوشی به نزدیکی به حکومت و فعالیت سیاسی نشان نمی‌داد.اگرچه طبق اسناد ساواک و خاطرات شفاهی فعالان سیاسی آن روزگار، وی همواره ملجا خانواده‌های زندانیان سیاسی بود تا به مقامات حکومت سفارش کند که از آزار آنها جلوگیری شود.آیت الله منتظری به یاد می‌آورد که آیت الله خوانساری دو بار در آزادی وی نقش داشته است.(۱۲)
خوانساری پس از پیروزی انقلاب نیز رویه پیشین خود را ادامه داد و چندان به فعالیت سیاسی گرایش نشان نداد.وی اگرچه نسبت به برخی تحولات ۶ سال نخست پس از انقلاب که مصادف با سال‌های پایانی عمر این فقیه کهنسال بود، انتقاداتی داشت.ولی گلایه‌های وی در حد جلسات خصوصی باقی می‌ماند.(۱۳)
از این مرجع تقلید مهم معاصر کتاب‌های محدودی به جا مانده که مشهورترین آنها کتاب «جامع المدارک فی شرح المختصر النافع» است که از شاخص ترین کتب فقهی معاصر و از محصولات فکری مهم مکتب نجف شمرده می‌شود.به گفته آیت الله مصطفی محقق داماد «کتاب جامع المدارک» گاهی اوقات با یک نیش قلم، یک دنیا مطلب می‌گوید که تا کسی همه مطالب را آشنا نباشد و متخصص در فقاهت نباشد نمی‌تواند به این زودی درک کند.آیت الله احمد خوانساری درست است که در قم شاگرد حاج شیخ عبدالکریم حائری بودند، اما تحصیل کرده نجف شمرده می‌شدند و به هر حال جوانی‌شان را در نجف گذراندند و روش نگارش ایشان به روش نجف بوده است.» (۱۴)
خوانساری که استادش شیخ عبدالکریم حائری یزدی درباره اش گفته بود:« اجتهاد را به هر معنی تفسیر کنیم، آقای خوانساری مجتهد است و عدالت را به هرگونه معنی کنیم، او عادل است.»، سرانجام در اولین ساعات بامداد روز شنبه ۲۷ ربیع الثانی ۱۴۰۵ قمری برابر با ۲۹ دی ۱۳۶۳ شمسی در سن ۹۶ سالگی درگذشت و پیکرش پس از انتقال به قم و اقامه نماز به امامت مرحوم آیت الله العظمی سیدمحمدرضا گلپایگانی در مسجد بالاسر حرم حضرت معصومه (س) و نزدیک قبر استادش آیت الله العظمی حائری یزدی به خاک سپرده شد.

امام خمینی که از منتقدان مشی فقهی و سیاسی آیت الله خوانساری بود، چهار سال پس از درگذشت وی درباره اش گفت: «مقام احتیاط و تقوای مرحوم آیت الله آقای حاج سید احمد خوانساری و نیز مقام علمیت و دقت نظرشان معلوم است.» (۱۵)
خوانساری فقیه مکتب تهران نبود، اما تحلیل مکتب تهران بدون در نظر گرفتن وی ناقص است و حضور ۳۵ ساله وی در قلب پایتخت، تاثیرات ماندگاری در عرصه سیاست و مذهب گذارد.وی نقش مهمی در تعدیل سیاست‌های غیردموکراتیک رژیم سابق علیه اپوزیسیون حوزوی و غیرحوزوی آن روزگار بر عهده داشت و هیچ گونه شائبه و احتمال نگاه غیر اخلاقی در رفتارش راه نیافت.نگاه محتاطانه و اخلاق گرای وی به سیاست، از وی فقیهی میانه رو و مقبول ساخت که موافق و مخالف را به تحسین وا می‌داشت.او سنت گرایی بود که پشتوانه فکری قدرتمندی برای نیروهای دموکرات و نوگرا در مسیر گذار به جامعه‌ای مدرن فراهم می‌کرد.
پاورقی‌ها
۱- صحیفه امام، ج ۲۱، ص ۱۵۱
۲- مجله حوزه، شماره پنجم، سال چهارم، آذر و دی ۱۳۶۶، گفت‌وگو با آیت الله عزالدین حسینی زنجانی
۳- عقیقی بخشایشی، فقهای نامدار شیعه، ص ۵۱۰
۴- هفتاد سال خاطره از آیت الله سید حسین بدلا، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۱۰۳
۵- پاورقی شماره ۲
۶- خاطرات آیت الله منتظری، ج۱، ص ۵۶
۷- همان، ص ۹۸ و ۳۵۲
۸- صحیفه امام، ج ۲۱، ص ۱۵۱
۹- پاورقی شماره ۳
۱۰- به نقل از بیت مرحوم آیت الله سیدمحمد داماد
۱۱- خاطرات آیت الله منتظری، ج۱، ص ۲۰۷
۱۲- همان، ص ۳۴۸
۱۳- خاطرات آیت الله صادق خلخالی، ج ۱، ۴۱۱
۱۴- برگرفته از سخنرانی آیت الله مصطفی محقق داماد در آیین بزرگداشت آیت الله العظمی فاضل لنکرانی
۱۵- پاورقی نخست

همین نوشته در حوزه نامه

روزی روزگاری، مکتب طهران

در بین مکاتب فقهی شیعه و حوزه‌های علمیه شاخص این مذهب، تهرانی‌ها تفاوت عمده‌ای با دیگران دارند و علم فقه در این مکتب، رونق چندانی نداشته است. تنها ویژگی عمده این حوزه، حضور استادان نامی فلسفه اسلامی در این شهر بوده که آن هم مدت‌هاست، رونقی ندارد و حوزه علمیه شهر تهران عملا به یکی از زیرمجموعه‌های حوزه قم بدل شده است. کمتر طلبه تهرانی است که در تهران بماند و حتی برای تحصیلات مقدماتی به قم نیاید.
حتی حضور فقیهی چون آیت‌الله‌العظمی سیداحمد خوانساری نیز نتوانست این ویژگی بارز تهرانی‌ها را کمرنگ کند. نگرشی کوتاه به تاریخ حوزه این شهر و بازخوانی نام علمای آن نشان می‌دهد علوم معقول، وجهه بارز مکتب تهران بوده است. این در حالی است که در سه قرن نخست اسلام، منطقه ری و قم به عنوان مراکز اصلی حامیان نگرش نقلی‌‌‌گرایانه به دین شناخته می‌شد. به نظر می‌رسد که استقرار پایتخت در شهر تهران در آغاز عصر قاجار و آشنایی ایرانیان و به ویژه مردم تهران با مظاهر مدرنیته، نقش مهمی در رواج علوم معقول داشته است.
بسیاری از بزرگان فلسفه اسلامی در دوره معاصر، در تهران زیسته یا به این شهر آمده‌اند. اگر تا پیش از آن، شهر اصفهان در اثر فضای به وجود آمده در عصر صفویه به عنوان مهد فلسفه اسلامی شناخته می‌شد،انتقال پایتخت به تهران و استقرار نسبی ثبات مدیریتی در کشور سبب شد که استادان نامدار فلسفه اسلامی به تهران مهاجرت کنند. آقا علی مدرس زنوزی، میرزاجعفر حکیم‌الهی، میرزا‌ابوالحسن جلوه، حکیم الهی قمشه‌ای، حکیم هیدجی زنجانی، ابوالحسن شعرانی، محمدعلی شاه آبادی، میرزا احمد آشتیانی، فاضل تونی، شیخ‌محمدتقی آملی، سید‌کاظم عصار، محمدتقی جعفری و مرتضی مطهری همگی با اینکه فقیه و اصولی هم بودند، قدم در راه تقویت و تدریس فلسفه گذاشتند و فقه را بیشتر به عالمان نجف و قم وانهادند. در این اواخر نیز با درگذشت سیدکاظم عصار و محمدتقی جعفری، چراغ همیشه روشن فلسفه نیز در این شهر کم‌سو شد و این مکتب کم‌اعتنا به فقه و اصول، رو به اخلاق آورد و شهر تهران به مرکز استادان برجسته اخلاق بدل شد. اگرچه می‌توان تاثیرات موقعیت سیاسی و ویژگی‌های فرهنگی تهران را نیز در رواج دروس اخلاق مشاهده کرد، با این حال نمی‌توان منکر شد که شهر تهران ویژگی‌های خاصی نیز دارد. برخلاف شهرهایی چون بغداد، قاهره و دمشق که در زمان رونق خلافت‌های گوناگون اسلامی، مهد فقهای نامدار شیعه و سنی بوده‌اند، تهران هرگز به چنین صورتی درنیامده و پس از گذشت بیش از دو قرن از انتقال پایتخت به تهران، آنچنان شاهد درخشش مداوم فقهی عالمان این شهر نبوده‌ایم. رواج علم معقول در تهران حتی سبب شد که عالمانی چون آخوند خراسانی هنگام عزیمت به نجف برای ادامه تحصیل، مدت هشت ماه در تهران به آموزش فلسفه نزد استادان این شهر می‌پردازد. سیدجمال‌الدین اسدآبادی نیز در حوزه این شهر به تعلیم علوم عقلی پرداخته است.
پس از تفلسف و عقل‌گرایی، دومین ویژگی بارز عالمان تهرانی، حضور پررنگ آنها در سیاست کلان کشور بوده است. دو رهبر بزرگ دینی هوادار مشروطه (سیدعبدالله بهبهانی و سیدمحمد طباطبایی) از پیشگامان برجسته این عرصه‌اند. شیخ‌فضل‌الله نوری نیز به عنوان فقیه برجسته پایتخت، از موثرترین روحانیون تشیع در عرصه سیاست بوده است. در عصر پهلوی نیز آیت‌الله سید‌حسن مدرس، آیت‌الله سیدابوالقاسم کاشانی و آیت الله سید محمد بهبهانی (فرزند آیت‌الله سیدعبدالله بهبهانی) از تاریخ‌سازان ایران شمرده می‌شوند.
مکتب طهران که روزگاری مهد فیلسوفان و سیاست پیشگان دین‌مدار بود، اکنون کم‌فروغ‌تر و کم‌اثرتر از قبل، تنها به دروس پر‌رونق و پرطرفدار اخلاق خود مباهات می‌کند و حتی بر دروس اخلاق قم نیز در مواقعی برتری نسبی دارد.

همین نوشته در حوزه نامه

نوشته شده در روز سه شنبه هشتم اردیبهشت ۱۳۸۸ساعت ۱۹:۲۶

فقیه براندازی که اهل‌ مذاکره بود

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 16:38:33 +0000

آیت‌الله العظمی‌حاج آقا حسین طباطبایی قمی ‌در ۱۴ ربیع الاول ۱۳۶۶ قمری ( ۱۷ بهمن ۱۳۲۵ خورشیدی) درحالی در بیمارستان مجیدیه بغداد از دنیا رفت که تنها ۳ماه از مرجعیت عامه وی بر جهان تشیع می‌گذشت. وی که از معدود مراجع شیعه‌ای است که زاده شهر قم است، بیشتر به دلیل مخالفتش با کشف حجاب رضاشاه و تبعیدش از ایران شناخته می‌شود. او پس از درگذشت آیت‌الله العظمی ‌سیدابوالحسن اصفهانی در ۱۳ آبان ۱۳۲۵ به درخواست علمای ایران و عراق، از کربلا راهی نجف و عهده‌دار زعامت دینی شیعیان شد. با این حال دوران رهبری یکپارچه او را می‌توان کوتاه‌ترین زمان در نوع خود دانست.

دوران تحصیل او همزمان با حضور بسیاری از فقهای بزرگ معاصر شیعه بود و او توانست جلسه درس آنان را درک کند. علمایی چون میرزای‌شیرازی اول و دوم، ابوالحسن جلوه، آقاعلی مدرس، آقارضا همدانی، آخوند خراسانی و سیدکاظم یزدی که هر یک از آنها از استوانه‌های علمی ‌و حتی سیاسی شیعه بوده‌اند. از همین رو می‌توان در زندگی و افکار سیاسی حاج‌آقا حسین قمی، رگه‌هایی از استادان تاثیرگذارش را دید. او برخلاف بسیاری از دانش‌آموختگان حوزه نجف که از شکست مشروطه سرخورده و از سیاست و اجتماع رویگردان شدند، حضور پررنگی در سیاست داشت و مهم‌ترین مرجع تقلیدی بود که به مخالفت با رضاخان برخاست و به دستور پهلوی اول بازداشت و از ایران به عراق تبعید شد. سرنوشتی که مشابه آن در دوران پهلوی دوم درباره فرزندش مرحوم آیت‌الله حاج‌آقا حسن طباطبایی قمی ‌تکرار شد و به دلیل همراهی با امام خمینی، دستگیر و مدت‌ها در کرج به حالت تبعید و حصر زندگی کرد.

برندازی، همراه با مذاکره

حاج‌آقا حسین قمی‌ که پس از ۴۰ سال تحصیل در نجف به درخواست استادش میرازی شیرازی دوم (رهبر انقلاب ۱۹۲۰ عراق) به مشهد عزیمت کرده بود تا زعامت دینی آن دیار را عهده‌دار شود، حوزه درسی مهمی ‌را تشکیل داد و شاگردان شاخصی چون شیخ‌مجتبی قزوینی و شیخ‌هاشم قزوینی (دو پیشوای مهم مکتب تفکیک)، میرزاحسن بجنوردی و شیخ عباسعلی اسلامی ‌را آموزش داد.

دوران حضور پرثمر وی در مشهد با کشف حجاب و قیام گوهرشاد به پایان رسید. وی در کنار دیگر بزرگان حوزه مشهد همچون میرزا محمد آقازاده (فرزند آخوند خراسانی) و آیت‌الله سیدیونس اردبیلی به مخالفت با دستور رضاشاه پرداخت و تصمیم به ملاقات شاه و مذاکره حضوری گرفت. او در آخرین جلسه درس خود در مشهد گفت: «به عقیده من اگر پیشرفت این جلوگیرى از خلاف مذهب، منوط به کشته شدن ۱۰هزار نفر که رأس آنها حسین قمى است باشد، ارزش دارد.» (مجله نور علم، ارگان جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، سال دوم، شماره اول، ص۸۴)

وی در اوایل تابستان ۱۳۱۴ خورشیدی وارد شهرری شد و جریان مردمی ‌ضدحکومتی را در قلب حکومت پهلوی شکل داد. رضاخان با اعزام فرستادگانی از خواسته‌های وی جویا شد، اما قمی‌ خواهان ملاقات با شخص شاه بود. شاید او از معدود مواردی باشد که با وجود جایگاه مهم دینی و مردمی‌اش، راه مذاکره را در ابتدا برگزید و از رویارویی حضوری با شاه برای بیان خواسته‌هایش ابایی نداشت. جرأت و جسارت این پیرمرد روحانی بر رضاخان گران آمد و بدون آنکه او را به حضور بپذیرد، دستور بازداشت خانگی و ممنوع‌الملاقات شدن وی را صادر کرد. انتشار همین خبر به اعتراض خونین مردم مشهد و فاجعه گوهرشاد منتهی شد. پس از آن، رضاخان دستور تبعید آیت‌الله قمی ‌را به عراق صادر کرد. بدین‌ترتیب رضاشاه با مخالفت با خواسته‌های مدنی یکی از مراجع دینی شیعه که خواهان مقابله مسالمت‌آمیز و مذاکره با وی بود، بر نارضایتی‌های عمومی ‌افزود.

اعلام مبارزه مسلحانه

اما این پایان مبارزه سیاسی قمی ‌نبود. وی در دوران حضور در حوزه علمیه کربلا نیز دست از فعالیت اجتماعی و سیاسی‌اش نشست و چندین‌بار اثرگذار شد. در جریان اشغال عراق در جنگ جهانی دوم، وی به همراه دیگر علمای عراقی و ایرانی مقیم این کشور، فتوای جهاد علیه متفقین را صادر کرد و خواهان مقابله با اشغاگران شد. او که مترصد بازگشت به ایران بود، با سقوط رضاشاه وی به بهانه زیارت امام رضا (ع) به تبعید ۸ساله خود پایان داد و در سال ۱۳۲۲ به مشهد بازگشت. بلافاصله از دولت خواست که به خواسته‌هایی چون لغو کشف حجاب، انحلال مدارس مختلط، برپایى نماز جماعت و تعلیم قرآن و درس دینى در مدارس، آزادى حوزه‌هاى علمیه، کاهش فشار اقتصادى از دوش طبقه ضعیف، تلاش براى تعمیر قبور ائمه بقیع گردن نهد. او تهدید کرد که در صورت نافرمانی دولت، اعلام مبارزه مسلحانه خواهد کرد. تهدید وی و حمایت‌های مردمی‌ سبب پذیرش خواسته‌های وی شد. (همان، ص ۸۹)

او پس از این موفقیت به عراق بازگشت و به فعالیت حوزوی خود در کربلا ادامه داد. حاج‌آقا حسین طباطبایی قمی‌ همچنین در کنار آیت‌الله شاه‌آبادی در ایران، از علمایی بود که فتوای قتل احمد کسروی را صادر کرد. فتوای او را گروه فدائیان اسلام به رهبری مجتبی نواب‌صفوی که طلبه جوان حوزه علمیه نجف بود عملی کرد.

مرجعیت عامه سه ماهه

با درگذشت آیت‌الله العظمی‌سید ابوالحسن اصفهانی که مرجعیت انحصاری شیعه را بر عهده داشت، آیت‌الله قمی ‌به درخواست علمای ایران و عراق به جای اصفهانی نشست و به ناچار کرسی تدریس خود در کربلا را به قصد اقامت در نجف که مرکز دینی شیعه بود ترک کرد. اما زعامت عامه او ۳ماهه بود و این آیت‌الله ۸۴ ساله که بر خلاف میل قلبی خود به این مسوولیت تن داده بود، در بغداد درگذشت، در ۳ شهر بغداد، کربلا و نجف تشییع جنازه شد و در مقبره شیخ الشریعه اصفهانی در صحن حرم امام علی (ع) آرام گرفت.

***

خاندان قمی

فرزند حاج آقا حسین‌قمی، آیت‌الله سیدحسن طباطبایی قمی ‌بود که در قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ نقش داشت و بازداشت شد. پس از انقلاب اسلامی ‌نیز منتقد بود و سال‌ها در منزل نگاه داشته شد. وی یک سال پیش در حالی که افزون بر ۱۰۰ سال زیسته بود، در شهر مشهد درگذشت. فرزند دیگر حاج‌آقا حسین، حاج‌آقا تقی قمی‌ است که امروز در قم ساکن است. او روش و منش برادرش را می‌پسندد. همچنین داماد حاج آقا حسین قمی ‌هم یکی از ۳ عالم برجسته قم در زمان درگذشت قمی ‌بود. آیت‌الله صدرالدین صدر که پدر امام موسی صدر و آیت‌الله سیدرضا صدر بود، چند سال پس از درگذشت پدر همسرش، در شهر قم از دنیا رفت. امام موسی صدر که نوه دختری حاج‌آقا حسین قمی ‌بود، به رهبر شیعیان لبنان بدل شد و ناپدید شدنش در سفر به لیبی همچنان از معماهای حل نشده است. تصویر بزرگی از امام صدر در کنار دایی‌اش آیت‌الله حسن طباطبایی‌قمی، همواره زینت‌بخش حسینیه آیت‌الله قمی‌ در مشهد بود. آیت‌الله سید رضا صدر نیز از نویسندگان و روحانیون خوش‌قلم قم بود که در اواخر عمر از منتقدین شمرده می‌شد و سال ۱۳۷۱ درگذشت. فاطمه طباطبایی نواده دختری آیت‌الله صدرالدین صدر نیز عروس امام خمینی و همسر حاج سیداحمد خمینی شد. صادق طباطبایی نیز که نوه دیگر آیت‌الله صدرالدین صدر و برادر عروس امام بود، از چهره‌های مشهور انقلاب و سخنگوی دولت مهندس بازرگان شد.

این مطلب در حوزه نامه
این مطلب در اعتماد ملی

نوشته شده در روز جمعه هفتم فروردین ۱۳۸۸ساعت ۲۰:۲۲

آیت‌الله سیدعلی محقق داماد از هشت نگاه

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 16:19:27 +0000

اعتمادملی، صفحه حوزه: مکتبِ آیت‌الله: آیت‌الله سیدعلی محقق‌داماد را می‌توان پرورش یافته مکتب فقهی قم دانست. وی بیشترین دوره تحصیلات حوزوی‌اش را نیز در قم گذارنده است. مکتب قم از تفاوت‌های بنیادین با مکتب نجف،سامرا و تهران برخوردار است. پرورش‌یافتگان قم هم در نظر و هم در عمل، ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارند. در عمل به مساله تبلیغ اهمیت ویژه‌ای می‌دهند. آیت‌الله علی محقق‌داماد از همان دوران کودکی به یاد دارد که در ایام تبلیغی محرم، صفر و رمضان، مدرسه فیضیه به طرز کاملا محسوسی خلوت می‌شده و طلبه‌ها عازم شهرها و روستاهای مختلف می‌شده‌اند. این ویژگی مکتب قم را می‌توان از دلایل مهم تسریع در پیروزی انقلاب اسلامی ‌و قدرت‌گیری روحانیت دانست. علاوه بر آن، در مکتب قم انتشار تقریرات درس استاد همانند نجف رونق ندارد. محقق‌داماد از سمبل‌های بارز این پدیده است. او تاکنون حاضر به انتشار تقریرات خود از دروس استادانش نشده است. البته از زمان آیت‌الله بروجردی و با تشویق ایشان، انتشار تقریرات در قم تا حدودی رونق گرفت.

از لحاظ نظری نیز مکتب قم مختصاتی دارد. به گفته دکتر مصطفی محقق‌داماد (برادر کوچک آیت‌الله سیدعلی محقق‌داماد)، فقهای مکتب قم در بخش عبادات فقه به روایات اهمیت ویژه‌ای می‌دهند، به روایات تسلط دارند و آنها را تحلیل می‌کنند، به راحتی تاسیس اصل نمی‌کنند و در بخش معاملات فقه نیز روش عرفی را ترجیح داده‌اند. مصطفی محقق‌داماد تاریخ تاسیس مکتب قم را همزمان با تأسیس حوزه علمیه قم به دست جد مادری‌اش شیخ عبدالکریم حائری می‌داند و می‌گوید:«این مدرسه که نامش را مدرسه قم می‌گذاریم برای خود یک مکتب فقاهتی دارد، روش نگارش دارد که از نظر نگارش کاملا متفاوت با روش نجف و سامراست. حتی به نظرم به تدریج که مرحوم آیت‌الله العظمی‌بروجردی در قم مسکن می‌گزینند و مرجعیت شیعه به دوش ایشان قرار می‌گیرد حوزه‌ علمیه و مدرسه قم از نظر فقاهت و از نظر اجتهاد یک چهره‌ جدیدی کاملا جدا از آن ۲ مکتب برای خود اتخاذ می‌کند.»

مکتب فقهی مرحوم آیت‌الله العظمی‌بروجردی، مکتب فقهای نجف را دچار استنباط افراطی در استفاده از علم اصول فقه می‌داند و می‌کوشد با توجه به چند عنصر تعیین‌کننده یعنی تاریخ فقه و سیر تطور هر مساله در بستر زمان و توجه به اقوال اهل سنت به عنوان قرائنی برای فهم روایات و با تمسک کمتر به اصول عملیه و صنایع دیگر اصولی خود را به گوهر شریعت نزدیک کند.

***

استاد و پدر آیت‌الله: آیت‌الله العظمی‌سیدمحمد محقق داماد (پدر آیت‌الله سیدعلی محقق‌داماد) از علمای بزرگ قم در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ شمسی بود. وی حوزه درسی پرثمری داشته است. تدریس وی به حدی دشوار و فنی بود که فقط طلاب مستعد و درسخوان قم می‌توانستند از آن بهره ببرند. مرحوم داماد که از شاگردان خاص موسس حوزه علمیه قم – مرحوم آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری‌یزدی – بود، پس از آنکه داماد شیخ شد، به «سیدمحمد محقق‌داماد» شهرت یافت. از مراجع کنونی می‌توان به حضرات آیات منتظری، شبیری‌زنجانی، مکارم‌شیرازی، جوادی‌آملی، موسوی‌اردبیلی و نوری‌همدانی اشاره کرد که شاگرد وی بوده‌اند. همچنین بزرگانی همچون حضرات آیات حائری‌یزدی، مشکینی، مرتضی مطهری، مصطفی خمینی، موسی صدر، ربانی شیرازی، دکتر بهشتی، طاهری‌اصفهانی و ده‌ها استاد برجسته دیگر از شاگردان این عالم شیعی بوده‌اند. آشنایی آیت‌الله منتظری با آیت‌الله مطهری و دوستی آیت‌الله خامنه‌ای با آیت‌الله‌هاشمی‌رفسنجانی هم در کلاس درس مرحوم آیت‌الله داماد شکل می‌گیرد. آیت‌الله منتظری از مخالفت آیت‌الله محقق‌داماد با تقریر نویسی طلاب و نیز فلسفه سخن گفته است. گویا آیت‌الله داماد معتقد بوده که تقریرنویسی (جزوه نویسی دروس استاد) سبب افت علمی ‌طلبه‌ها می‌شود. وی در سال ۱۳۴۷ شمسی در سن ۶۴ سالگی درگذشت.

***

موثرترین استاد آیت‌الله: آیت‌الله شیخ مرتضی حائری‌یزدی فرزند ارشد آیت‌الله العظمی‌شیخ عبدالکریم حائری (موسس حوزه علمیه قم) از علمای بزرگ معاصر بود. وی که شاگرد شاخص آیت‌الله العظمی‌بروجردی بود نزد شوهر خواهرش آیت‌الله سیدمحمد داماد نیز درس خواند و به توصیه پدرش به حلقه شاگردان آیت‌الله گلپایگانی نیز پیوست. شیخ مرتضی را می‌توان موثرترین استاد آیت‌الله سیدعلی محقق‌داماد دانست. محقق‌داماد نیز همچون دایی‌اش شیخ مرتضی هنگام تدریس، کمتر به نقل اقوال دیگر علما می‏پردازد و در تقسیم‏بندی ‏مطالب و تبیین ادله آن و انتخاب نظر خویش بسیار دقیق و منظم است. شیخ مرتضی در جریانات اصلاح حوزه در زمان آیت‌الله بروجردی در کنار امام خمینی بسیار فعال بود و پس از بروز اختلاف میان اصلاح‌طلبان حوزه با آیت‌الله بروجردی، شیخ مرتضی به حالت قهر عازم مشهد شد و چندین ماه مقیم آن شهر شد. در دوران مبارزات روحانیت نیز وی از حامیان نهضت امام خمینی بود. پس از انقلاب نیز در مجلس خبرگان قانون اساسی به عنوان نماینده قم برگزیده شد و نقش فعالی داشت. با این حال در سال‌های پایانی عمر از منتقدان وضع موجود به حساب آمد. وی که پدر عروس بزرگ امام خمینی (پدر همسر آقا مصطفی خمینی) بود، در اواخر اسفند سال ۶۴ در سن ۷۲ سالگی درگذشت.

***

قوم‌ و خویش آیت‌الله: آیت‌الله سیدعلی محقق‌داماد دارای پیوندهای وثیق سببی و نسبی مهمی‌ با ارکان سیاست ایران است. برادرش مصطفی از حقوقدانان مهم کشور و از سال ۶۰ تا ۷۰ رییس سازمان بازرسی کل کشور و عضو شورای عالی قضایی بوده است. همسر ‌آقامصطفی (فاضله لاریجانی) نیز خواهر علی لایجانی، رئیس مجلس هشتم است. معصومه حائری دختر شیخ مرتضی حائری و دختردایی برادران محقق‌داماد نیز عروس بزرگ امام خمینی و همسر مرحوم آیت‌الله سیدمصطفی خمینی بوده است. ۲ داماد بزرگ آیت‌الله سیدعلی محقق، برادرزاده و خواهرزاده حسین مرعشی سیاستمدار برجسته کرمانی هستند. داماد سوم نیز حجت‌الاسلام سیدمحمد‌رضا احمدی نیز نوه دختری آیت‌الله العظمی‌بروجردی است. نوه دختری مرحوم آیت‌الله العظمی‌گلپایگانی نیز تنها عروس آیت‌الله محقق‌داماد است. دومین نسبت خویشاوندی میان بیت امام خمینی و بیت محقق‌داماد چندی پیش برقرار شد و نوه دختری سیدمصطفی محقق با حجت‌الاسلام مرتضی اشراقی نوه دختری امام وصلت کرد. دختر دکتر رضا اردکانیان معاون وزیر نیرو در دولت خاتمی ‌و مدیر منصوب سازمان ملل در برنامه دهه بین‌المللی آب نیز عروس دکتر مصطفی محقق است. مرحوم مهندس سیدجعفر محقق‌داماد دیگر برادر آیت‌الله علی محقق‌داماد نیز که ۲ سال پیش درگذشت، با دختر دایی‌اش آیت‌الله دکتر مهدی حائری‌یزدی ازدواج کرده بود. آخرین فرزند مرحوم آیت‌الله سید محمد داماد نیز سیدکاظم محقق است که همچون برادرش مرحوم جعفر به کسوت روحانیت درنیامد.

***

شاگردان آیت‌الله: صدها شاگرد برجسته و شناخته شده را می‌توان حاصل چند دهه تدریس آیت‌الله محقق‌داماد دانست. وی که پیش از انقلاب به تدریس سطوح عالی حوزه اشتغال داشته، از مدرسه خان (آیت‌الله بروجردی) تا مدرسه دارالشفا شاگردان فراوانی را تربیت کرده است. حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمد خاتمی ‌رئیس‌جمهور پیشین کشورمان کتاب اصولی معالم را نزد آیت‌الله خوانده است. برادران انصاری (محمدعلی و مجید) از چهره‌های شاخص دفتر امام خمینی نیز در سال‌های پیش از انقلاب در درس خصوصی وی شرکت کرده‌اند. مجید انصاری به خاطر می‌آورد که درس کفایه آیت‌الله محقق‌داماد بسیار شلوغ و پرطرفدار بوده است. وی از قوت علمی ‌و تدریس منظم، دسته‌بندی شده و در عین حال سریع آقای محقق به عنوان دلایل حضورش در کلاس درس وی نام می‌برد. او به خاطر می‌آورد که حجت‌الاسلام والمسلمین محسن قمی، عضو کنونی مجلس خبرگان و نماینده سابق رهبری در دانشگاه‌ها نیز همراه با وی در این درس شرکت می‌کرده است.

حجج‌الاسلام والمسلمین علی فلاحیان (وزیر اسبق اطلاعات)، طه ‌هاشمی(نماینده قم در مجلس پنجم)، ابراهیم رئیسی (معاون اول قوه قضائیه)، علی بنایی (نماینده قم در مجالس هفتم و هشتم)، قاسم روانبخش (دبیر سیاسی هفته‌نامه پرتو سخن و از چهره‌های مشهور نزدیکان آیت‌الله مصباح) و صادق حقیقت (استاد دانشگاه مفید قم) از دیگر شاگردان شناخته‌شده آیت‌الله علی محقق‌داماد هستند. ۲ نوه امام خمینی (حاج حسن آقا خمینی و مسیح بروجردی) نیز از شاگردان مهم وی بوده‌اند. حاج حسن خمینی از کسانی است که دوره کامل درس خارج اصول ایشان را تقریر کرده است.

***

سوگواری جمعه‌ها: پیشینه جلسه هفتگی آیت‌الله محقق‌داماد به زمان حیات پدر (مرحوم آیت‌الله سیدمحمد داماد) می‌رسد. صبح هر جمعه دوستان و دوستداران آیت‌الله می‌توانند در این جلسه شرکت کنند. بنای اصلی این نشست هفتگی، ذکر مصائب اهل بیت (ع) بوده و در حاشیه آن نیز صحبت‌های خودمانی شنیدنی ردوبدل می‌شود. مراجع تقلیدی چون آیات عظام شبیری‌زنجانی، جوادی آملی، سبحانی و مکارم‌شیرازی نیز به‌طور متناوب در این جلسه شرکت کرده‌اند.

***

۳ یار حوزوی: آیت‌الله محقق‌داماد روزانه ۲ کلاس رسمی‌ دارد که هر ۲ در مدرسه علمیه دارالشفا (جنب مدرسه فیضیه) برگزار می‌شود. درس اول، خارج فقه است که بر مبنای کتاب تحریرالوسیله امام پیش می‌رود. در این درس، حجت‌الاسلام والمسلمین حاج سیدحسن خمینی هم شرکت می‌کند. ساعت ۱۰ صبح این درس تمام می‌شود و استاد پس از دقایقی استراحت، درس خارج اصول خود را آغاز می‌کند. در این فاصله برخی از شاگردان نیز تغییر می‌کنند و از جمله حاج حسن خمینی برای تدریس کفایه به نمازخانه همین مدرسه می‌رود. در عکس روبه‌رو ۳نفر از حاضران در درس خارج اصول در بهمن‌ماه سال گذشته را می‌بینید. در این عکس حجج‌الاسلام والمسلمین سیدمحسن محقق (فرزند استاد)، سیدحسن خمینی و سید محمدرضا احمدی (داماد استاد) پس از پایان درس اصول فقه مشغول گپ زدن هستند.

***

آیت‌الله به مثابه فعال اجتماعی: آیت‌الله محقق‌داماد از فعال‌ترین علمای قم در عرصه فعالیت‌های مدنی و اجتماعی است. تاسیس و اداره یک بیمارستان در قم (ولی‌عصر)، بنیانگذاری شهرک مسکونی مهدیه (ویژه طلاب)، یزدانشهر، سرای سالمندان قم و بوستان علوی و مشارکت در ساخت چند مدرسه در قم و کرج بخشی از فعالیت‌های وی بوده است. نقش کلیدی در تاسیس و مدیریت صندوق قرض‌الحسنه ذخیره علوی نیز از فعالیت‌های مهم اوست. وی همچنین در تاسیس انتشارات صدرا و نسل جوان نیز مشارکت داشته است.

نوشته شده در روز یکشنبه بیست و پنجم اسفند ۱۳۸۷ساعت ۰:۲

صادق لاریجانی و نظریه اجتهاد متوسط

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 14:45:53 +0000

اعتمادملی، صفحه حوزه، علی اشرف فتحی: صبح پنجشنبه ۱۵ اسفند ۸۷ سالن اجتماعات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی ‌وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی ‌حوزه علمیه قم شاهد مناظره آتشین حجت‌الاسلام والمسلمین صادق لاریجانی با ۲ نفر از منتقدانش درباره نظریه «اجتهاد متوسط» بود. از همان دقایق نخستین نشست، سالن مملو از طلاب و روحانیون شد و جایی برای نشستن نبود. اغلب حضار تا پایان این مناظره ۲ساعته، پیگیر مباحث چالش‌برانگیز این روحانی جوان و تاثیرگذار خاندان لاریجانی بودند. حجت‌الاسلام والمسلمین صادق لاریجانی که در ۲ نهاد مهم مجلس خبرگان و شورای نگهبان عضویت دارد، این روزها که شانزدهمین سال درگذشت پدرش آیت‌الله‌العظمی‌ میرزا‌هاشم آملی را پشت سر گذاشته، به عنوان یکی از نامزدهای تصدی پست ریاست قوه قضائیه پس از آیت‌الله ‌هاشمی‌شاهرودی از سوی برخی رسانه‌های نیمه رسمی ‌مطرح شده است. البته با توجه به حضور برادرش علی لاریجانی در پست ریاست قوه مقننه بعید به نظر می‌رسد که وی به ریاست یک قوه دیگر برگزیده شود. مناظره جنجالی شیخ صادق لاریجانی که در راستای سلسله نشست‌های نظریه‌پردازی از سوی دفتر جنبش نرم‌افزاری پژوهشگاه وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی‌برگزار شد، با انتقاد حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالله احمدی شاهرودی از استادان سطوح عالی حوزه به چالش کشیده شد. احمدی شاهرودی در کنار حجت‌الاسلام والمسلمین احمد مبلغی رئیس این پژوهشگاه به عنوان ناقد نظریه دعوت شده بود.

روشنفکران میهمان ناخوانده‌اند

صادق لاریجانی در ابتدای سخنان خود با صراحتی که همواره در روحیات برادران لاریجانی پیداست، روشنفکران را مورد خطاب قرار داد و گفت:«من مخالف تقلید نیستم و اصولا پیش‌فرض نظریه من، پذیرش تقلید است. پس این بحث بوی روشنفکری نمی‌دهد و روشنفکران، میهمان ناخوانده این بحث هستند. این نظریه تنها برای برخی از فضلای حوزه، راه جدیدی را باز می‌کند.»

وی درباره پیشینه این نظریه هم گفت:«اجتهاد متوسط، نظر مهجوری است و قائلین کمی‌ دارد. علمای ما فتوای قاطعی درباره آن نداده‌اند و فضلای قریب‌الاجتهاد حوزه نیز به آن عمل نکرده‌اند.» وی تصریح کرد که مدعی طرح یک نظریه نو نیست و تنها پیرامون این نظریه مهجور، ناشناخته و قدیمی، تحقیقاتی انجام داده و استدلال‌های جدیدی در دفاع از آن مطرح کرده است. همچنین لاریجانی گفت که توانسته بین این نظریه و مباحث اصولی به ظاهر غیرمرتبطی چون اجتهاد متجزی و اجتهاد انسدادی پیوند برقرار کند.

شاهد کپی شدن فتاوا از روی دیگر رساله‌های توضیح‌المسائل نخواهیم بود

نظریه «اجتهاد متوسط» لاریجانی را می‌توان راهی میان دو گونه اجتهاد رایج دانست. اجتهاد مطلق که در آن، دانش پژوه علوم دینی در همه ابواب و موضوعات فقهی به درجه اجتهاد می‌رسد و تخصص می‌یابد. مراجع تقلید شیعه تاکنون همگی از درجه اجتهاد مطلق برخوردار بوده و در رساله‌های خود درباره همه ابواب فقهی نظر داده‌اند. اما در اجتهاد متجزی، مجتهد تنها در یک یا چند موضوع و باب فقهی صاحب‌نظر می‌شود.

بر اساس نظریه اجتهاد متوسط، افرادی که هنوز به درجه اجتهاد مطلق نرسیده‌اند و در عین حال از برخی تخصص‌های لازم دینی برخوردارند، می‌توانند در مواردی که با برخی از مبادی نظری یک فتوا مخالفند به آن فتوا عمل نکنند. صادق لاریجانی ۲ ثمره مهم را برای این نظریه عنوان کرد: «ثمره علمی‌ این بحث این است که آن دسته از فضلا و صاحب‌نظران حوزوی و حتی دانشگاهی که با برخی از مدارک فتوایی مرجع تقلید خود مخالفند، در عین تقلید از دیگر مبادی و مدارک مرجع تقلیدشان به نظریه دیگری برسند که مخالف نظر مرجع‌شان است. مثلا اگر یک استاد ادبیات عرب که اگرچه دانشگاهی و غیرحوزوی است، در تعیین معنای لغوی یک آیه یا روایت مورد استناد مرجع تقلیدش با وی اختلاف‌نظر دارد، می‌تواند و باید به نظر خود عمل کند. البته باید در دیگر مبادی نظری همان فتوا که تخصصی در آن ندارد از نظر مرجعش تبعیت کند.»

صادق لاریجانی همچنین دومین ثمره نظریه‌اش را بازنگری در رساله‌های عملیه مراجع و افزودن مبادی استنباطی هر فتوا ذکر کرد. به باور وی این اقدام علاوه بر آنکه می‌تواند برخی فضلا را به اجتهاد متوسط‌شان رهنمون و ملتزم کند ثمرات مهم دیگری هم دارد: «اگر مبادی استباط هر فتوا ( ونه استدلال‌های مربوط) در رساله‌ها ذکر شود، مجتهدین حوزه هم وادار به دقت می‌شوند و دیگر شاهد کپی شدن فتاوای برخی رساله‌ها از روی دیگر رساله‌های توضیح‌المسائل نخواهیم بود. همچنین بین فتاوای یک مجتهد در رساله‌اش تناقض و تهافت پیدا نخواهد شد.»

نظریه‌پرداز اجتهاد متوسط که اعتنایی به تذکرات پی‌درپی حجت‌الاسلام حسنعلی علی‌اکبریان دبیر علمی ‌نشست مبنی بر پایان وقت نخستش نداشت، ادامه داد که نمی‌داند آیا چنین بازنگری از عهده تنها یک مرجع برمی‌آید یا نه؟ اما اگر عملی شود، راه را برای مجتهدین متوسط باز خواهد کرد.

عضو فقهای شورای نگهبان در ادامه به بیان ادله نظریه‌اش پرداخت و تاکید کرد که ادله تقلید (آیه ۱۲۲ سوره توبه مشهور به آیه نَفٌرٌ و بنای عقلا) در مبادی یک فتوا نیز جاری است و علوم دینی تنها به احکام فرعی فقهی منحصر نیست. وی در تایید سخنان خود به دیدگاه آیت‌الله آقا ضیاء عراقی در نقد نظر آیت‌الله سیدکاظم یزدی (مولف کتاب مشهور فقهی عروه‌الوثقی) اشاره کرد که محقق عراقی نیز فرقی بین مسائل اصولی و فقهی نمی‌دیده است.

استاد برجسته حوزه علمیه قم همچنین تعریضی به دیدگاه آیت‌الله‌العظمی‌خویی در رد این نظریه وارد کرد و دلایل مرحوم خویی را عجیب و غریب و غیرقابل قبول دانست: «آقای خویی می‌گوید که مبادی لغوی یا رجالی یک فتوا حسی‌اند و نه نظری و نمی‌توان در آنها از کسی تقلید کرد. تفکیک مبادی اصولی و تطبیقات فقهی یک فرض محال و غیرواقع است. سخن آقای خویی به نظرم یک حرف عجیب و غریبی است. خود آقای خویی قبل از دوران علمی ‌متاخرش، راویان کتاب کامل الزیارات را ثقه می‌دانست و بعدها نظرش را تغییر داد. اگر مبادی ایشان حسی بود نمی‌شد اجتهادشان دگرگون شود. ضمن آنکه اگر حسی باشد همه مردم مجتهد محسوب خواهند شد! آقای خویی البته در جاهای دیگر (فقه الشیعه، ج ۷، ص ۲۹۴) اجتهاد متوسط را محال نمی‌داند.»

این نظریه‌پرداز و صاحب‌نظر برجسته حوزه قم در پایان بخش نخست سخنانش تصریح کرد:«هیچ اصراری ندارم که این نظریه در واقع همان تقلید باشد. آنچه مهم است درستی یا عدم درستی آن است که به نظر من درست است.»

دعوای طلبگی میان لاریجانی و منتقدان

حجت‌الاسلام و المسلمین احمدی شاهرودی که یکی از ۲ ناقد نظریه لاریجانی بود، از همان ابتدای سخن نشان داد که از لحن کلام لاریجانی دلخور است. چراکه لاریجانی در واکنش به تذکرات پیاپی دبیر نشست، می‌گفت که باید سخنش را به اتمام برساند و اگر قرار است ناقدان هم سخن بگویند بهتر است جلسه دیگری به آنها اختصاص داده شود.

احمدی شاهرودی نو بودن این نظریه را زیر سوال برد و معتقد بود که سوابق و آثار عملی این نظریه، مهمتر از چیزی است که لاریجانی برشمرد. لاریجانی طاقت نیاورد و واکنش نشان داد: «ادعا نکردم که نوآوری کرده‌ام.» احمدی‌شاهرودی هم سریع پاسخ داد: «در مقاله‌تان آمده است. تازه آیه‌ای هم که آوردید (آیه نَفٌرٌ) اصلا دلالت بر جواز تقلید ندارد. مرحوم آیت‌الله العظمی‌تبریزی هم نظریه مشابهی داشتند. » این بگو مگو همچنان ادامه پیدا کرد:

لاریجانی: شما پیش‌فرض‌های بحث را عوض می‌کنید.

احمدی شاهرودی: شما هم مثل ما ساکت باشید. شخصیت‌تان محفوظ است، ولی گوش کنید تا ما نقد کنیم.

حسنعلی علی‌اکبریان، دبیر جلسه: من خواهش می‌کنم آقای لاریجانی تحمل بفرمایند.

احمدی‌شاهرودی: سیره عقلا هم بحث کلانی است که شما آن را مسلم پنداشته‌اید. منظورتان کدام سیره است؟سیره عصر معصومین یا سیره مستحدثه؟

لاریجانی: شما اصل بحث را مطرح کنید. اینطور، من استفاده‌ای از این مباحث نمی‌کنم.

پس از نقدهای تند احمدی‌شاهرودی، نوبت به حجت‌الاسلام والمسلمین احمد مبلغی رسید که در ابتدا از اجتهاد متوسط به عنوان به نظریه‌ای جدید نام برد که در عین حالی که تکمیل نظر قدماست، شاخصه‌های یک نظریه را نیز دارد. او به ویژگی‌های نظریه لاریجانی اشاره کرد و گفت:«نظریه‌پرداز محترم از زیر بار هیمنه الفاظ و اصطلاحات بیرون رفته و بروز عینی و واقعی به بحث داده است. همچنین بر خلاف پیشینیانی چون مرحوم آقا ضیاء عراقی، همه اجزا و ارکان بحث را ارائه داده و ضمنا مساله را به مبحث تخییر اصولی گره زده که ابتکار بی‌سابقه‌ای است.»

با این حال مبلغی به برخی ضعف‌های این نظریه هم پرداخت: «اصل این نظریه قابل انکار نیست، ولی سعه و ضیق آن جای بحث دارد. ضمن آنکه تفکیک بین قاعده اصولی و تطبیق فقهی ممکن نیست. از همین روست که اعلمیت در اصول بسیار ساده‌تر و آسان‌تر از اعلمیت در فقه است. حتی ابن‌سینا نیز هنگام ورود به فقه می‌گفت که متحیر است.»

در دقایق پایانی نشست بار دیگر تریبون در اختیار شیخ‌صادق لاریجانی قرار گرفت که از کیفیت و نحوه انتقادات وارده دلخور بود: «اصراری ندارم که حرفم درست است، ولی ماه‌ها زحمت کشیده‌ام و توقع دارم که نقدها هم منظم باشد. ولی از حرف‌های برخی از ناقدین پیدا بود که زحمتی نکشیده‌اند. شما (خطاب به احمدی‌شاهرودی) برخی از حرف‌هایی را که خودم قبول دارم به نام نقد به من تحویل دادید. اگر می‌دانستم که استفاده‌ای نمی‌برم به این جلسه نمی‌آمدم. حرفی که آقای شاهرودی به نقل از مرحوم آقای تبریزی مطرح کرد، از مصادیق حرف من بود؛ نه نقد او.» لاریجانی به توضیح بیشتری درباره اهداف خود از این نظریه‌پردازی پرداخت و گفت:«من فقط خواهان تعمیم اصل بحث سیره عقلا و سایر ادله تقلید به مبادی فتوا هستم. به آقای مبلغی هم باید بگویم که نمی‌خواهم راه را برای اجتهاد بی‌مبنا باز کنم. یا باید مجتهد بود یا مقلد. حرف من این است که می‌شود در برخی مبادی مورد استفاده در یک فتوا با مرجع تقلید خود اختلاف داشته باشیم و به نظر اجتهادی خود عمل کنیم … پس دلیل جواز اجتهاد متوسط همان دلیل جواز تقلید است.»

مخالفت روشنفکران با برخی از مبادی نظری مرجع تقلید

مناظره صادق لاریجانی با ناقدانش در حالی پایان یافت که حدود ۳۰۰ طلبه و برخی از روحانیون سرشناس حوزه همچون حجت‌الاسلام والمسلمین کعبی نماینده مجلس خبرگان و از حقوقدانان شورای نگهبان، حجت‌الاسلام ربانی رئیس دفتر تبلیغات اسلامی‌حوزه علمیه قم و حجت‌الاسلام نادی نجف‌آبادی از نمایندگان شاخص پیشین مجلس و شاگردان برجسته آیت‌الله منتظری شاهد این جدال علمی‌ بودند.

صادق لاریجانی چندین‌بار از توزیع مقاله خود درباره اجتهاد متوسط در میان حضار گلایه کرد و گفت که قرار بوده تغییراتی در متن مذکور بدهد. احمد مبلغی نیز از لاریجانی خواست که مقاله تکمیلی خود را در اختیار حوزه قرار دهد تا پژوهشگران حوزوی از آن استفاده کنند. دبیر علمی‌ نشست نیز از اینکه طلاب حوزه به دور از جنجال‌های سیاسی، شاهد یک مناظره علمی ‌بوده‌اند ابراز خرسندی کرد و به نظریه‌پرداز هم یادآور شد که این مناظره می‌تواند او را به پیامدهای خطرناک و حساس نظریه‌اش آگاه کند. صادق لاریجانی هم که چندان رضایتی از نشست نداشت، سخنان پایانی دبیر علمی ‌نشست را «اذن خروج» نامید.

اما آیا نظریه اجتهاد متوسط، آنگونه که علی اکبریان، دبیر علمی‌ نشست گفت، پیامدهای خطرناکی دارد؟ و آیا این تئوری، با توجه به تذکری که صادق لاریجانی در ابتدای نشست داد، می‌تواند سودی به حال روشنفکران داشته باشد؟ آیا نگرانی‌های لاریجانی و اکبریان جدی است؟ شاید پاسخ این پرسش بنیادین و جدی را بتوان در بخشی از سخنان لاریجانی یافت. آنجا که گفت: «برخی از استادان دانشگاه هم می‌توانند با استفاده از این نظریه، با برخی از مبادی نظری مرجع تقلید خود مخالفت کنند.»

نوشته شده در روز دوشنبه ۱۹ اسفند۱۳۸۷ساعت ۱۶:۲۳

فقیهان نامه نگار

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 13:56:05 +0000

این نوشته با اندکی تغییر در ضمیمه امروز اعتماد ملی منتشر شده است.

===========

نامه نگاری اخیر آیت الله جعفر سبحانی و علی لاریجانی بار دیگر بحث قدیمی حوزه اختیارات نهادهای عرفی در زمینه قانونگذاری شرعی را پیش کشید. در سی سال گذشته چندین بار شاهد اعتراض جدی مراجع و فقهای بزرگ قم نسبت به تصویب برخی قوانین تابوشکن در مجلس شورای اسلامی بوده ایم. اوج این اعتراضات را در دو ماجرای هیأت های هفت نفره واگذاری زمین و لایحه پیوستن ایران به کنوانسیون رفع تبعیض از زنان شاهد بودیم.

موضوع نخست در زمان امام خمینی و حاکمیت چپ گرایان خط امام بر مجلس و دولت اتفاق افتاد و موجبات اعتراض شدید مرحوم آیت الله العظمی گلپایگانی را فراهم آورد. این مرجع تقلید بانفوذ و شاخص آن روزگار در نامه خود هشدار داد:« وظیفه شرعی اقتضا دارد که نگرانی خود را از موضع کنونی مجلس شورای اسلامی خصوصا برای آینده به همه نمایندگان مومن و پایبند به سوگند و تعهدی که دارند اظهار دارم. از اوایل پیروزی انقلاب، از یک سو بعضی غرب‌زدگان این نغمه را آغاز کردند که احکام اسلامی در این عصر عملی نیست، یا شرایط اجرای آن آماده نمی‌باشد که به‌حمدالله صدایشان خاموش و بی‌اثر شد و از سوی دیگر چپ‌گرایان به تبلیغات در قشرهای مختلف پرداختند و با نفوذ در نهادها و عنوان کردن شعارهای اقتصادی و سیاسی خواستند، انقلاب را از اصالت اسلامی خود بیندازند و به آن جلوه دیگری دهند… اگر ما به حول و قوه الهی اسلام را پیاده کنیم، همه جوانب اصلاح خواهد شد. لکن اگر به اسم ضرورت (آن هم با بینش‌هایی که بعضی دارند) در جو پر از شعار و تبلیغات گروه‌های منحرف بخواهیم از احکام اولیه رفع ید کنیم، خدا گواه است خطرناک است و از آن بیمناکم که هر روز برای حکمی از احکام خدا جوی را فراهم کنند و ضرورتی بسازند و حلال خدا را حرام و حرام خدا را حلال نمایند.»

اعتراض آیت الله گلپایگانی منجر به موضع گیری های تند برخی از نمایندگان مجلس علیه وی و دلخوری او شد.البته این تنها اعتراض آیت الله العظمی گلپایگانی نبود. وی بنا به گفته هاشمی در یکی از جلسات درس خود به شعار ” مرگ بر ضد ولایت فقیه” اعتراض کرده و از مجلس خواسته بود که در تشخیص ضرورت و موضوعات احکام ثانویه، دقت و وسواس داشته باشد. (عبور از بحران، ص ۵۰۰) همچنین این آیت الله کهنسال و باسابقه حوزه، در پاسخ به نامه های متعدد بازاریان قم پیرامون ضرورت پایان جنگ، نامه ای به امام نوشت و خواهان توقف جنگ شد. در جریان درگذشت آیت الله سید کاظم شریعتمداری نیز مرحوم گلپایگانی با ارسال نامه ای به امام خمینی خواهان حفظ احترام آیت الله شریعتمداری و جبران برخی بی احترامی های صورت گرفته علیه وی شد.

انتقادات این مرجع تقلید بزرگ معاصر تا جایی بود که هاشمی رفسنجانی در دیداری که فروردین سال ۱۳۶۳ با وی داشت نسبت به موج انتقادات وی گلایه کرد. وی در این باره نوشته است:«به دیدن آیت الله گلپایگانی رفتم.حالشان خیلی خوب است؛ دست از انتقاد به شیوه کار حکومت برنداشته اند. گفتم با اینکه آقای [ لطف الله] صافی از طرف شما در شورای نگهبان است و معمولاً اعمال نظر به نام شرع و قانون اساسی می کند، دیگر جای گله برای شما نیست؛ گفتند که ایشان فقط ناظر هستند و دخالت نمی کنند.»

با این حال نوع تعامل احترام آمیز مابین امام خمینی و آیت الله گلپایگانی مانع از بروز اختلافات جدی شد. امام خمینی با هوشمندی و تدبیر ویژه خود همواره سعی در حفظ احترام این مرجع بزرگ داشتند و عملاً اداره امور حوزه را نیز به ایشان واگذار کرده بودند. همچنین آیت الله لطف الله صافی گلپایگانی داماد آیت الله گلپایگانی از سوی امام به عنوان عضو شورای نگهبان برگزیده شده بود و چند سال به عنوان دبیر این شورا حضور فعالی در روند اداره کشور داشت. اگرچه اختلافات جدی میان آیت الله صافی با جپ گرایان حاکم بر مجلس و دولت، منجر به کناره گیری وی از شورای نگهبان شد. اقامه نماز بر پیکر امام خمینی از سوی آیت الله گلپایگانی، نفطه پایانی بر تعامل انتقادی و در عین حال دوستانه و احترام آمیز این دو مرجع تقلید بزرگ عصر ما بود.

به جز آیت الله گلپایگانی، دیگر مراجع تقلید و فقهای بزرگ آن روزگار همچون آیت الله مرعشی نجفی، آیت الله شیخ مرتضی حائری یزدی و آیت الله سید رضا صدر نیز رویکردهای انتقادآمیزی نسبت به برخی سلیقه های حاکم بر مدیران دهه شصت داشتند که در قالب نامه ها و تذکرات شفاهی به بدنه ارشد اجرایی نظام منتقل می شد.

اما در سال های پس از درگذشت امام که معادلات قدرت و نوع روابط بین مدیران ارشد نظام و بزرگان حوزه دگرگونی محسوسی یافت و نسل جدید مراجع تقلید به عرصه آمدند، تعامل انتقادی و دوستانه پیشین نیز در قالب های مختلفی امتداد داشت. ظهور رسانه های مدرن سبب شد که برخی از مراجع تقلید با بهره گیری از ابزارهای نو مواضع خود را با سهولت بیشتری منتشر کنند. تغییر گفتمانی دهه گذشته نیز فضای متفاوتی ایجاد کرد تا شاهد حضور دگرگونه مراجع تقلید در معادلات جامعه باشیم. در این میان گذشته از نامه نگاری ها و پیام های محرمانه ای که همچون گذشته تداوم داشت، چند تن از نسل جدید مراجع تقلید که سابقه نویسندگی و کار مطبوعاتی داشتند، حضور جدی تری در عرصه رسانه ای جامعه پیدا کردند. در کنار نامه نگاری هایی همچون نامه آیت الله سید موسی شبیری زنجانی به آیت الله خامنه ای در راستای رفع محدودیت های ایجاد شده برای آیت الله منتظری، آیت الله مکارم شیرازی و آیت الله جعفر سبحانی تبریزی به عنوان دو تن از شاخص ترین نویسندگان حوزه علمیه قم در دهه های سی و چهل شمسی در وادی مرجعیت گام نهاده و تجربه متفاوتی از مرجعیت شیعه را به نام خود ثبت کردند. این دو مرجع تقلید قم از شاگردان برجسته آیت الله شریعتمداری و نویسندگان اصلی نشریه وابسته به وی (مکتب اسلام) بودند. علاوه بر آنکه آیت الله سبحانی از شاگردان شاخص امام خمینی و نویسنده تقریرات درس خارج اصول فقه امام هم شمرده می شد. آیت الله سبحانی پیش از مطرح شدن به عنوان مرجع تقلید، حضور فعالی در کنفرانس های داخلی و خارجی نیز داشت و به عنوان یکی از متکلمین برجسته حوزه علمیه قم، سعی فراوانی در نشر آموزه های شیعی در میان اهل سنت داشته است. همچنین برخی از کتاب های اصولی،کلامی و رجالی وی از متون درسی حوزه علمیه قم محسوب می شود.

وی در دهه هشتم عمر خود و پس از درگذشت آیت الله العظمی شیخ حواد تبریزی با انتشار رساله توضیح المسائل به عنوان یکی از مراجع تقلید قم مطرح شده و از همین رو نامه اخیر وی به علی لاریجانی در اعتراض به تغییر قانون ارث می تواند اهمیت ویژه ای در معادلات حکومتی داشته باشد. با این حال این نخستین نامه نگاری آیت الله سبحانی نبود. وی سه سال پیش نیز در پی سخنرانی جنجالی دکتر عبدالکریم سروش در دانشگاه سوربن پاریس درباره موضوع مهدویت، در نامه ای به پاسخگویی به مدعای سروش پرداخت. سابقه آشنایی دیرینه وی با دکتر سروش و لحن مؤدبانه نامه، این اقدام آیت الله را خبرساز کرد. نامه ای که با این جملات پایان یافته بود:

«۱- جناب سروش! سوابق شما در نظر دوستان بسیار درخشان است، شما از فارغ التحصیلان مدرسه علوى تهران مى باشید که ایمان و اخلاق، عجین وجود آنها مى باشد و مسئولیت اداره نظام اسلامى در گذشته و حالا بر دوش آنان سنگینى مى کند.

۲- در اوایل دهه شصت در معیت حضرتعالى و دوست عزیزمان آقاى دکتر حداد عادل و چند نفر دیگر براى شرکت در سمینار «اسلام و ملى گرایى» به دعوت مرحوم «کلیم صدیقى»، رهسپار لندن شدیم من با چشم خود دیدم که حضرتعالى پس از اداى فریضه صبح، مشغول ادعیه بودید.

۳- در گردهمایى سالانه هیئت امناى «بنیاد دانشنامه جهان اسلام»،موقع اداى نماز ظهر وعصر، حضرتعالى، دیرتر از دیگران جایگاه نماز را ترک مى کردید چون مقید به خواندن تعقیبات بودید.

۴- در مناظره اى که در معیت آیة اللّه مصباح یزدى دامت برکاته با آقاى احسان طبرى داشتید، خوب درخشیدید،موقعى که آقاى طبرى در تعریف ماده گفت: موجود ماده است، شما در پاسخ گفتید: تعریف از مقوله چیستیهاست، نه هستیها.

۵- در منزل جناب فاضل میبدى پس از مذاکره طولانى پیرامون قبض و بسط، یادآور شدم که حضرتعالى خلائى را که پس از شهادت مرحوم مطهرى در دانشگاه پدید آمده با تدریس و سخنرانى خود پر کنید.»

البته آیت الله سبحانی در پایان به دکتر سروش یادآور شده بود:« نگارنده این نامه را با یادآورى فرا رسیدن سال روز تولد جنابعالى در آبان ماه سال جارى که حاکى از مرور شصت بهار (۱۳۲۴ـ ۱۳۸۴) از فصول عمر شما است، به پایان مى رسانم. و در مثل آمده: چون که شصت آمد نشست آمد….و بهتر است در راه و روش خود تجدید نظر فرمایید.

گفتگوى من و دلدار مرا پایان نیست آنچه آغاز ندارد، نپذیرد انجام»

نامه نگاری بعدی آیت الله با دکتر سروش سال گذشته و پس از گفتگوی جنجالی دکتر سروش درباره ماهیت وحی رخ داد. آیت الله سبحانی در این نامه نیز با تمجید از دکتر سروش به عنوان « فردی که در محیط اسلامی و در میان علما و دانشمندان پرورش یافته و مدت‌ها سخنان او زینت‌بخش رسانه‌های ایرانی بوده» بار دیگر خواهان تجدید نظر دکتر سروش در برخی افکار دگراندیشانه اش شد.

دکتر سروش نیز در پاسخ به نامه این استاد بزرگ حوزه نوشت:« استاد مکرّم، حضرت آیت الله آقای جعفر سبحانی، پس از تقدیم تحیّت، نامه پدرانه و محترمانه و نیکخواهانه شما را … خواندم و آن را حاوی موعظه حسنه و جدال به احسن یافتم. شک ندارم که وظیفه روحانی و غیرت ایمانی و عرق مسلمانی و … شما را به نوشتن آن نامه برانگیخته است… ضمن سپاس نهادن به جهد پر‌شهد و خطابِ بی‌عتابِ حضرت آیت‌الله، از باز بودن باب این مباحثه و مناظره استقبال می‌کنم و خواستار تداوم آنم و می‌افزایم که من اکنون در یکی از دانشگاه‌های آمریکا به تدریس اشتغال دارم. مایلم که پس از بازگشت به ایران، در صورت امکان از حضرت آیت‌الله دعوت کنم تا محیطی امن و آرام فراهم آورند و در گفت‌وگویی حضوری در این خصوص شرکت جویند و احقاق حق و ابطال باطل کنند.»

آیت الله سبحانی با پاسخ به نامه سروش، نامه نگاری اش را ادامه داد و همچون گذشته ضمن تمجید از سروش و نصیحت به وی نوشت:« شکی نیست که شما پس از بازگشت از «لندن» به ایران، در آغاز انقلاب اسلامی، مبدأ آثار نیک و سازنده‌ای بوده‌اید. کتاب «نهاد ناآرام» شما که در آن حرکت جوهری را به زیباترین بیان مطرح کرده‌اید، از ارزش بالایی برخوردار است. همچنین اثر دیگرتان به نام «دانش و ارزش» موجی در میان علاقه‌مندان به مسائل فلسفی و کلامی پدید آورد، و نیز تدریس نهج‌البلاغه از نظر اخلاقی اثر مثبتی داشت، و پیوسته شما در دل علاقه‌مندان و جوانان و عالمان دینی جای باز می‌کردید. دوست عزیز شما که نامش را نمی‌برم، نقل می‌کرد: هنگامی که جنابعالی در دبیرستان علوی درس می‌خواندید دفتری برای کارهای روزانه داشتید و اگر ترک اولایی از شما سر می‌زد، در آن دفتر یادداشت می‌کردید، تا بعداً جبران کنید و از این طریق به سفارش علمای اخلاق در مورد «مشارطه و مراقبه» جامه عمل می‌پوشانیدید. بنابراین، باید در جستجوی علتی باشید که چرا آن قرب و منزلت، پس از مدتی قوس نزولی پیدا کرده است. باید در این پدیده که در زندگی شما رخ داده است کاوش کنید و علت آن را به دست آورید.»

اما سروش در پاسخ به نامه دوم آیت الله سبحانی به شیوه مألوف خود متوسل شد و با لحن گزنده و صریحی نسبت به برخی مسائل درونی روحانیت و حکومت موضع گرفت و نوشت:« حالا که “قوس نزول” عقیدت مرا رصد کرده اید، ای کاش “قوس صعود” خشونت را نیزاز سرشفقت رصد می فرمودید و از شبهه همسویی با جفاکاران می گریختید و با سکوت خود، تیغ قساوت آنان را تیزتر نمی کردید و سراغی از جفاها که بر صاحب این قلم بل همه صاحب قلمان رفت نیز می گرفتید و بانگی بلند و بیدادستیزانه بر بی رسمی ها برمی آوردید و ستم ها و حق کشی های ظالمان را تقبیح می نمودید… می دانید چه چیز ریشه ایمان را می سوزاند: خرافه گستری به نام دین و بی عدالتی به نام خدا و سکوت در مقابل ستم. »

وی همچنین شدیداً از موضع گیری های برخی علمای قم علیه خود گلایه کرده بود. نامه تند دکتر سروش با موضع گیری منفی آیت الله سبحانی مواجه شد و وی در دیدار با برخی از استادان وطلاب حوزه گفت:« موضوع بحث، یک نظریه درباره وحی است. باید تمام بحث‌ها روی همان متمرکز شود، نقد و نظر باید بر همین محور بچرخد، ولی متاسفانه ایشان یک رشته انتقادات و اعتراضات فردی و اجتماعی خود را با این مساله کلامی – فلسفی – معرفتی به هم می‌آمیزد و از موضوع بحث خارج می‌شود و در حقیقت آداب گفت‌وگوی علمی را اصلا رعایت نمی‌کند… نامه‌های ایشان، بالاخص نامه اخیر وی در حقیقت، با نوعی عقده‌گشایی و پرخاشگری همراه است تا آنجا که گام فراتر نهاده، شخصیت‌های علمی را که یک عمر در خدمت اسلام و قرآن بوده‌اند و با قلم و بیان خود، محیط را روشن ساخته‌اند، مورد اهانت قرار داده است. »

و بدین ترتیب دومین تجربه نامه نگاری این دو اندیشمند برجسته ایرانی با تلخکامی به پایان رسید. اما امسال به جز این نامه ها، آیت الله سبحانی نامه های دیگری هم نگاشت. مهرماه امسال در نامه ای خطاب به شیخ یوسف قرضاوی از علمای برجسته اهل سنت و دبیر کل اتحادیه جهانی علمای اسلام ضمن تقدیر از مواضع اصولی وی درباره تشیع و نیز حقوق هسته ای ایران نوشت:« در این که جنابعالی مرد تقریب هستید و پیوسته در حفظ وحدت کلمه مقالات و سخنرانی‌هایی داشته‌اید، سخنی نیست و همگان از موضع شما در این مساله به خوبی آگاهند و انتظار از شما جز این نیست که از استاد بزرگ مرحوم شلتوت، پیروی کنید و رشته تقریب را محکمتر نمایید. اختلاف در میان مسلمانان، پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) وجود داشته و تاکنون ادامه دارد، و چنین اختلافی در ظرف یک روز و یک هفته و یک سال، برطرف نمی‌شود. آنچه که حکمت و درایت از بزرگان می‌طلبد، این است که بر مواضع مشترک پای بفشارند و مسائل اختلافی را نادیده گرفته و یا فقط در همایش‌های علمی و دور از جنجالهای سیاسی مطرح کنند و تا می‌توانند دایره اختلاف را کم کنند.»

وی در ادامه این نامه به برخی از انتقادات قرضاوی نسبت به اعتقادات شیعه پاسخ گفت. همچنین در نوشته ای که آبان امسال منتشر شد، آیت الله سبحانی ضمن هشدار نسبت به پیامدهای منفی بحران مالی و اقتصادی آمریکا نوشت:« بحران اقتصادی بزرگی که دامنگیر بانک‌های آمریکا و به تبع آن دامنگیر بانک‌ها و بورس‌های مالی جهان شده در پنجاه سال گذشته بی‌سابقه بوده است. شایسته است که محققان اسلامی درباره این فروپاشی اقتصادی و بحران عظیم که قطعا دامن کشورهای اسلامی را نیز خواهد گرفت، بحث و بررسی کنند.» وی هشدار داد:« قربانی اصلی این بحران، کشورهای فقیر و در حال توسعه هستند و این به خاطر آن است که این کشورهای دنباله‌رو، در تصمیم‌گیری استقلال ندارند و پیوسته تابع تصمیمات اقتصاددانان آمریکا هستند. از این جهت پس لرزه‌های این رکود اقتصادی آنها را هم در برمی‌گیرد.»

آیت الله سبحانی همچنین به دلایل بروز این بحران پرداخته و نوشت:« از نظر وحی الهی، این نوع آشفتگی معلول انحراف از اصولی است که انبیای الهی، بالاخص پیامبر خاتم (ص) در تامین زندگی مردم ارائه کرده‌اند و متاسفانه غرب، آن اصول را نادیده گرفته و بر فکر مادی سودپرستانه خود تکیه می‌کند.»

واپسین نامه آیت الله را که می توان آن را از نظر تأثیرگذاری بر معادلات قدرت، مهم ترین نامه وی دانست، علی لاریجانی پاسخ داد. این آیت الله زاده بانفوذ ایرانی در پاسخ به آیت الله سبحانی متذکر شد که تغییر ایجاد شده در قانون ارث، با مجوز و فتوای رهبری بوده است. به گفته لاریجانی، شورای نگهبان در مورد موضوع ارث زن از زمین، از محضر مقام معظم رهبری استفتا نموده و مجلس شورای اسلامی عین فتوای معظم له را به صورت قانون تصویب کرده است.

این در حالی است که آیت الله سبحانی در نامه خود به علی لاریجانی و نمایندگان مجلس هشتم یادآور شده بود که «آنچه که بر عهده مراجع تقلید گذارده شده، غیر از وظیفه‌ای است که بر عهده نمایندگان محترم است. و به عبارت دیگر، اقلیت و اکثریت در جایی معتبر است که مشروعیّت آن را فقیهان امضا کرده، آن‌گاه در اجرای آن به اکثریت آرا مراجعه می‌شود و اما مسائلی که مربوط به خود شرع است، در آنجا اقلیت و اکثریت، فاقد اعتبار است و مسأله ارث زوجه از زمین و یا تساوی دیه زن و مرد، از مسائل فقهی است که باید در آن به فقها مراجعه کرد و از صلاحیت مجلس کاملاً بیرون می‌باشد.»

آیت الله سبحانی همچنین از لاریجانی خواسته بود که این تذکر را به سمع نمایندگان برساند تا بار دیگر این نوع مسائل تکرار نشود. تذکری که یادآور تذکر آیت الله العظمی گلپایگانی به نمایندگان مجلس اول بود.

نوشته شده در روز شنبه نوزدهم بهمن ۱۳۸۷ساعت ۸:۳۳

در همین باره:

از تبار قدما (نوشته فرید مدرسی درباره آیت الله سبحانی)

درباره دفاع آیت الله صانعی از قمه زنی

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 13:12:30 +0000

چندی پیش نوشته ای با عنوان نسبت میان اسلام و تروریسم در نقد برخی دیدگاه های آیت الله صانعی نوشتم که موجب آشفتگی و رنجش خاطر برخی دوستان شد. شگفتی من زمانی به اوج رسید که اخیراً شنیدم فایل صوتی سخنان آیت الله صانعی در دفاع از قمه زنی در سطح وسیعی منتشر شده است. حتی خود آیت الله نیز انتساب این فایل صوتی به خود را تأیید کرده است. وی در این سخنرانی صراحتاً زشتی و حرمت قمه زنی را زیر سؤال می برد و حتی تصریح می کند که امام خمینی هم خواهان حرمت قمه زنی نبود. من هرچه سعی می کنم نمی توانم تناسبی منطقی بین برخی از دیدگاه های ایشان بیابم. پرسش مشخص من این است که ایشان طبق کدام مبنا فتوا می دهند؟فقه سنتی جواهری؟فقه پویا؟فقه گویا؟!فقه مدرن و دموکرات؟فقه خرافه ستیز؟اخباری گری؟باور کنید نمی دانم!

دوست دارم مدافعان ایشان مرا توجیه کنند. اصراری هم ندارم که ایشان را منکوب کنم. روش من ثابت کرده که آنچه را که حق بدانم گفته ام و ملاحظه هیچ کسی را نکرده ام. اما تاکنون مبنای مشخصی برای نظام فکری آیت الله صانعی نجسته ام. لطفاً اگر اشتباه می کنم بگویید.

نوشته شده در روز پنجشنبه هفدهم بهمن ۱۳۸۷ساعت ۲۳:۲۷

از هیأت استفتا تا شورای فتوا

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 13:10:29 +0000

توضیح: این مقاله با اندکی ویرایش در ضمیمه امروز اعتماد ملی منتشر شده است.

************

رونق گرفتن مرجعیت از زمان شیخ مرتضی انصاری و افزایش آمار مقلدین مراجع که در آن روزگار در حوزه نجف مستقر بودند، کار را برای مراجع دشوار کرد. تا پیش از آن شاهد چنین اقبالی به جایگاه مرجعیت نبوده ایم. افزایش نفوذ مراجع و روحانیون عالی رتبه حوزه در میان توده های مردم و گرایش ویژه پادشاهان قاجار به رفتارهای ظاهری مذهبی سبب شد که علمای بزرگ شیعه نقش بی بدیل اجتماعی و سیاسی پیدا کنند و بیش از دوره های گذشته، مورد توجه عام و خاص قرار بگیرند. همین مسأله خود به خود سبب شد که علمای شیعه بیش از پیش با انبوه پرسش های مذهبی مقلدان و پیروان خود مواجه شوند. آنها در زمان های قبل می توانستند خود به پرسش های دینی شیعیان پاسخ دهند. پرسش هایی که به رسم دیرینه حوزه های علمیه به آنها «استفتاء» گفته می شود. استفتاء از نظر لغوی به معنای درخواست نظر و فتوای یک مفتی و صاحب نظر است. طبیعی است که با ارتقای جایگاه اجتماعی مراجع، میزان استفتائات نیز افزوده شده و پاسخ به همه آنها از عهده آن مرجع تقلید خارج می شود. مراجع تقلید که بیشترین زمان خود را مصروف تدریس دوره های عالی فقه و اصول فقه کرده و می کنند، طبیعتاً دیگر زمان زیادی برای پاسخ به انبوه پرسش های مقلدان خود نخواهد داشت.

گرایش به مرجعیت پس از فتوای تاریخی میرزای شیرازی مبنی بر تحریم تنباکو رشد بی سابقه ای یافت. این واقعه در دوره ای به وقوع پیوست که نخستین جرقه های جنبش اعتراضی ایرانیان علیه استبداد قاجار می رفت که به شعله ورتر شدن و فراهم شدن مقدمات انقلاب مشروطه بیانجامد. تأثیر شگرف فتوای میرزای شیرازی بزرگ به حکام قاجار و بازیگران خارجی سیاست در ایران نشان داد که مرجعیت شیعه یک نیروی بالقوه خارق العاده ای است که تا پیش از آن نادیده گرفته شده بود. علاوه بر این میرزای شیرازی که از شاگردان مهم شیخ انصاری بود، تلاش علمی و فرهنگی تأثیرگذاری در سامرا انجام داد و نفوذ اجتماعی مرجعیت شیعه را ارتقا داد. شاید بتوان وی را پایه گذار ساختار کنونی مرجعیت شیعه دانست. از همان زمان بود که مرجعیت شیعه به منظور پاسخگویی بهتر به انبوه پرسش های مقلدین، راهکاری به نام هیأت یا جلسه استفتاء را پایه ریزی کرد.

البته شاید نتوان تفاوت خاصی بین جلسه استفتاء با درس خارج یک مرجع آن روزگار قائل شد. در آن دوره مراجع تقلید در کلاس های عالی و تخصصی خود که درس خارج نامیده می شود، به بررسی دیدگاه های مختلف فقهی و اصولی می پرداختند و در نهایت پس از بحث و جدل های فراوانی که بین استاد و شاگردانش صورت می گرفت، به یک تصمیم واحد می رسیدند و آن را به عنوان فتوای فقهی خود منتشر می کردند.استفتائاتی که از اطراف و اکناف عالم تشیع دریافت می شد، در قالب همین جلسات مورد بحث و بررسی قرار می گرفت و منجر به صدور فتوای مجتهد می شد. فی الواقع جلسه درس خارج یک مرجع که با حضور شاگردان نخبه و عالی حوزه برگزار می شد، در نهایت می توانست پاسخگوی پرسش های دینی مقلدان باشد. تا سال ها بعد نیز چنین سنتی تداوم یافت و شاگردان هر مرجع، استاد خود را در انجام وظایفش در پاسخگویی به نیازهای مقلدین یاری می رساندند. شاید بتوان روابط یک پزشک و انترن های یک بیمارستان را تقریباً نمونه مشابه هیأت استفتاء دانست. آنها نیز علاوه به دادن مشاوره به پزشک مافوق خود، در درس خود ورزیده می شوند و تمرین های عملی را تجربه می کنند. اما در نهایت این پزشک مافوق است که تصمیم نهایی را می گیرد.

هیأت استفتاء نیز از همان ابتدای پیدایش، بازوی مشورتی مراجع تقلید بود و هیچ ضمانت اجرایی نداشت. در نهایت این مرجع تقلید بود که نظر نهایی را می داد و فتوا صادر می کرد. از حلقه درسی و هیأت استفتای میرزای شیرازی بزرگ، فقهای بزرگ و نامداری چون آخوند خراسانی (رهبر دینی انقلاب مشروطه و نویسنده کتاب مشهور و تأثیرگذار کفایة الاصول)،سید کاظم یزدی (مخالف مشهور مشروطیت و نویسنده کتاب مهم عروة الوثقی)، شیخ عبدالکریم حائری یزدی (بنیانگذار حوزه علمیه قم) و میرزای شیرازی دوم (رهبر انقلاب ضد استعماری ۱۹۲۰ عراق) بیرون آمدند.

سنت بهره گیری از هیأت استفتاء در دوره های بعد نیز تداوم یافت و در زمان آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی که حوزه نجف، رونق دگرباره ای پیدا کرد، نقش مشورتی خود را با حضور فقیهان بزرگی چون آقا جمال گلپایگانی، سید محمود شاهرودی، سید صدر الدین صدر و سید عبدالاعلی سبزواری ایفا کرد.

با قدرت گرفتن حوزه علمیه قم در دوران مرجعیت مقتدر و فراگیر آیت الله العظمی بروجردی، میزان مراجعات و استفتائات دفتر این آیت الله متنفذ و کاریزمای قم رشد بی سابقه ای یافت. آیت الله بروجردی پیشگام گسترش فعالیت های مرجعیت شیعه در قاره های اروپا و آمریکا بود. در داخل ایران نیز وی نفوذ بی سابقه ای داشت و مورد اقبال ویژه توده های مردم قرار گرفته بود. مرحوم آیت الله سید حسین بُدَلا (متوفای شهریور ۱۳۸۲) که عضو هیأت استفتای بسیاری از مراجع تقلید معاصر بود، در این باره می گوید:

« وقتی مراجعات اجتماعی مرحوم بروجردی و استفتاء از ایشان فزونی گرفت، جلسه استفتائی تشکیل دادند. این جلسه به صورت مستمر در منزل ایشان تحت عنوان “جلسه استفتائات” ترتیب می یافت که بنده هم در آن شرکت می کردم و ریاست آن را آقای فاضل (پدر آقای شیخ محمد فاضل لنکرانی که در حال حاضر در شمار مراجع هستند) به عهده داشتند. ابتدا در جلسه بیرونی، استفتائات ایشان تنظیم می شد و بعد آن را به اندرون می بردیم و به ایشان ارائه می کردیم. اگر مورد تصویب ایشان قرار می گرفت، در همان جا فردی … جواب سؤال را می نوشت و مهر می زد. اما اگر حاصل تحقیقات ما احتیاج به تجدید نظر داشت، طبعاً جواب به تأخیر می افتاد.» (۱)

آیت الله بدلا درباره منابع مورد استفاده جلسه استفتای آیت الله بروجردی گفته است:« منابع و مآخذ ما توضیح المسائل، مجمع المسائل، انیس المقلدین و حاشیه عروة الوثقای ایشان بود.» (۲)

البته آیت الله بدلا در ادامه گفته که علاوه بر کتاب های آیت الله بروجردی از کتاب های مهمی چون جواهرالکلام و وسائل الشیعه نیز بهره گرفته می شده است. به گفته مرحوم بدلا علاوه بر وی و مرحوم آیت الله فاضل (پدر مرحوم آیت الله العظمی فاضل لنکرانی)، آیت الله شیخ علی صافی گلپایگانی و مرحوم حائری کرمانی نیز در این جلسات حضور داشتند. (۳)

مرحوم آیت الله بروجردی حساسیت ویژه ای نسبت به صدور فتاوای غیر مشهور داشت و تمام سعی خود را به کار می گرفت که تا جایی که ممکن است فتوایی بر خلاف نظر مشهور فقهای شیعه ندهد. از همین رو نظارت،حساسیت و دقت خاصی بر نتایج بررسی های هیأت استفتائات خود اعمال می کرد. این هیأت را که در عمل هیچ یک از علمای شاخص آن عصر و مراجع بعدی در آن حضور نداشتند، می توان کارگروه بررسی دیدگاه های آیت الله بروجردی دانست و آنگونه که از گفته های مرحوم بدلا برمی آید، تسلط اعضا بر فتاوا و دیدگاه های فقهی مرحوم بروجردی را می توان تنها شرط عضویت در آن تلقی کرد.

آیت الله بدلا به دلیل تسلطش بر دیدگاه های آیت الله بروجردی پس از درگذشت وی از سوی مراجع بعدی نیز دعوت به همکاری شد تا از صدور فتاوای مغایر با آرای آیت الله بروجردی پرهیز شود. (۴)

پس از آیت الله بروجردی بسیاری از سنت های ابداعی وی نیز با اقبال روزافزونی تداوم یافت و مرجعیت شیعه ساختار سیستماتیک خود را حفظ و تقویت کرد. اوج تأثیرگذاری هیأت استفتاء را می توان در میان شاگردان عالی مرحوم آیت الله العظمی سید ابوالقاسم خویی دید. بسیاری از مراجع تقلید و علمای سابق و کنونی شیعه را می توان در لیست اعضای هیأت استفتای مرحوم خویی دید. بزرگانی چون شیخ صدرا بادکوبه ای، شیخ مجتبی لنکرانی، شهید سید محمد باقر صدر، میرزا جواد تبریزی و … .

در اوایل دهه پنجاه شمسی که حزب بعث حاکم بر عراق به دلیل تیرگی روابطش با شاه ایران اقدام به اخراج برخی از علمای ایرانی مقیم عراق کرد، علمایی چون آیت الله سید علی سیستانی، سید مرتضی خلخالی، سید علی بهشتی و … جایگزین اعضای سابق هیأت استفتای آیت الله خویی شدند. (۵)

در مجموع باید گفت که هیأت استفتا بازوی مشورتی مرجع تقلید است که او را در صدور فتوا و در نظر گرفتن همه جوانب موضوع یاری می کند و آنچه که مرجع تقلید با توجه به مبانی فکری خود بدان می رسد، ضمانت اجرایی و اهمیت عملی دارد و تلقی شورایی بودن این هیأت و رأی گیری بین اعضا هنگام صدور فتوا یک برداشت نادرست است. اکنون نیز مراجع تقلید از شاگردان و صاحب نظران نزدیک و مورد اعتماد خود بهره می گیرند تا در صدور فتوای نهایی از نکته ای غافل نمانده باشند. با این تفاصیل این نهاد با نهادی به نام «شورای فتوا» که پس از درگذشت آیت الله العظمی بروجردی از سوی برخی از علمای وقت مطرح شد، بسیار متفاوت است.

پس از درگذشت آیت الله بروجردی، کتابی با عنوان «بحثی درباره مرجعیت و روحانیت» منتشر شد و نویسندگان و دانشمندان نامدار آن روزگار (علامه طباطبایی، آیت الله سید ابوالفضل زنجانی، سید محمود طالقانی، مرتضی مطهری، مهندس مهدی بازرگان، سید مرتضی جزائری و دکتر بهشتی) به بررسی کارکردهای روحانیت و مرجعیت پرداختند و پیشنهادهای اصلاحی خود را ارائه کردند. از جمله آنکه مرحوم استاد مطهری به نقد صریح و کم سابقه نهاد مرجعیت و روحانیت پرداخت و در کنار مرحوم مهندس بازرگان خواهان تخصصی شدن تقلید شد. اما آنچه که در این کتاب به مقوله هیأت استفتا مشابهت داشت، طرح تشکیل نهادی به نام «شورای فتوا» از سوی دو تن از علمای برجسته تهران (آیت الله سید محمود طالقانی و آیت الله جزائری) بود. شورای فتوا پیشنهاد شده بود تا از تعدد مراجع تصمیم گیری بکاهد و یک صدا از نهاد مرجعیت شیعه شنیده شود. پیرو این پیشنهاد، لزوم تقلید از اعلم برداشته می شود و مقلدان به تصمیمات شورایی از علمای بزرگ زمان عمل می کنند که پس از شور و بحث، به رأی گیری گذاشته شده و دیدگاه اکثریت در آن تصمیمات اعلام شده است. بدیهی است که در صورت عملی شدن شورای فتوا، تصمیمات آن در طول تصمیمات هیـأت استفتا قرار خواهد گرفت. یعنی هر مرجع پس از مشورت با اعضای هیأت استفتای خود به رأی نهایی رسیده و فتوای خود را در «شورای فتوا» به شور و بحث می گذارد و اگر توانست دیگر مراجع و علمای عضو شورا و یا اکثریت آنها را با خود همراه کند، فتوای وی به عنوان تصمیم نهایی این شورا به اطلاع مقلدین و شیعیان خواهد رسید. شاید بتوان گفت که مشابهت هایی میان عملکرد و کارکرد دو نهاد «هیأت استفتا» و «شورای فتوا» وجود دارد، اما جایگاه آنها کاملاً متغایر است. تصمیمات هیـأت استفتا بدون تأیید مرجع تقلید مافوق هیچ گونه ضمانت اجرایی و حجیت و اعتبار شرعی ندارد. اما رأی نهایی اکثریت شورای فتوا به عنوان تکلیف شرعی مکلفین شمرده می شود. اگرچه به دلیل ریشه دار بودن هیأت استفتا در نهاد مرجعیت شیعه، آمادگی حداقلی برای پذیرش نهادی به عنوان شورای فتوا وجود دارد، با این حال راه طولانی و دشواری پیش روی مدافعان نظریه شورای فتوا قرار دارد. از سویی طبیعت پژوهش و فعالیت علمی، سازگاری چندانی با اعتبار رأی اکثریت ندارد و دیدگاه هر محققی بدون در نظر گرفتن اختلاف گریز ناپذیر وی با دیگر محققین برای خود وی معتبر است. از سوی دیگر شورایی کردن تصمیمات حقوقی و حکومتی، سابقه چندانی در فقه شیعه ندارد. پذیرش شرعی نهاد مجلس شورای ملی در عصر مشروطه با دشواری هایی همراه بود و حتی برخی تصمیمات مجلس شورای اسلامی پس از انقلاب با وجود مدافع قدرتمندی چون امام خمینی با موانع جدی دررون حوزوی برخورد می کرد. مخدوش کردن وجوب تقلید از اعلم نیز دشواری هایی خاص خود را دارد. این قانون دیرپاتر از آن است که با نهادهای مستحدثه ای چون شورا سست شود. از سوی دیگر شورایی کردن مباحث مربوط به عبادات که در کنار بحث معاملات، دو رکن اصلی فقه را تشکیل می دهند، چندان منطقی به نظر نمی رسد. و مهم تر از همه آنکه اعتبار رأی اکثریت، توانایی تقابل با اجتهاد فردی هزار و دویست ساله شیعه را ندارد. حتی در مباحث فلسفه سیاسی نیز که اعتبار رأی اکثریت، در حد اجماع فیلسوفان سیاسی پذیرفته شده است، هنوز هم گاه گاهی مخالفت های جدی در میان فقهای سنت گرا و بنیادگرای شیعه بروز می کند و خبرساز می شود. پذیرفتن اعتبار رأی اکثریت در مباحث تخصصی فقهی یقنیاً مخالفان بیشتری داشته و خواهد داشت. از همین روست که با گذشت نزدیک به پنج دهه از انتشار کتاب «بحثی درباره مرجعیت و روحانیت» هنوز هم پیشنهادهای اصلی برخی نویسندگان آن با بی اعتنایی محض مواجه شده و می شود.

پاورقی ها ========

۱-هفتاد سال خاطره از آیت الله سید حسین بدلا، به تدوین مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۸، صفحه ۱۵۵

۲-همان

۳-همان، ص ۱۵۶

۴-همان، ص ۱۸۶

۵- غلامرضا اسلامی، غروب خورشید فقاهت (زندگی و آثار آیت الله العظمی خویی)، چاپ اول، تابستان ۱۳۷۳، انتشارات دارالکتب الاسلامیة، صص ۲۴ و ۲۵

در همین باره:

از اجماع تا شورای فتوا

مثلث مدافعان دارالافتاء

شورای فقهی یا فقاهت جمعی و شورایی

نوشته شده در روز شنبه پنجم بهمن ۱۳۸۷ساعت ۸:۱۹

دو عکس و سه چهره

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 12:46:31 +0000

این هفته دو عکس منتشر نشده را تقدیم می کنم که از طریق مرتضی به دستم رسیده است. این دو عکس تاریخی را مرتضی در مجموعه عکس های پدرش دیده و به من نشان داد. عکاس هر دو عکس، پدر مرتضی بوده که در آن روزها طلبه ای پرشور، فعال و انقلابی بود. ماجرای این عکس ها مربوط به روزهای پر هیجان و طوفانی سال ۵۷ است، روزهای نخست آبان آن سال که دو روحانی مبارز و برجسته آن سال ها از زندان آزاد شده و به دریای متلاطم مردم معترض پیوستند؛ آیت الله سید محمود طالقانی و آیت الله حسینعلی منتظری

آیت الله منتظری پس از آزادی به قم بازگشت و در خانه قبلی اش در خیابان چهارمردان قم مورد استقبال انبوه مردم و بزرگان قرار گرفت. در عکس نخست، شاهد حضور مرحوم آیت الله العظمی سید کاظم شریعتمداری در خانه آیت الله منتظری هستیم. آیت الله منتظری از منتقدین برجسته روش سیاسی آیت الله شریعتمداری بود. حتی آنگونه که در خاطرات هاشمی رفسنجانی (دوران مبارزه، ج۱، ص۱۸۸) و خود آقای منتظری (ج۱، ص۲۵۴) هم با اندکی اختلاف آمده است، یک بار این دو روحانی برجسته انقلابی در دیداری خصوصی با آیت الله شریعتمداری، به شدت وی را به دلیل نرمخویی و سازش با محمد رضاشاه پهلوی مورد سرزنش شدید قرار داده بودند. البته نه آیت الله شریعتمداری از موضع اصلاح طلبانه اش کوتاه آمد و نه آقایان منتظری و رفسنجانی از موضع انقلابی شان. مرحوم آقای شریعتمداری که از مراجع تقلید برجسته قم و در واقع، در کنار مرحوم آیت الله العظمی گلپایگانی به عنوان یکی از دو مرجع مهم شهر قم شمرده می شد، به فعالیت های فرهنگی و غیر سیاسی اش ادامه داد و تنها در سال های ۵۶ و به ویژه ۵۷ بود که ناگزیر به علمای مدافع سقوط رژیم پیوست. اما منتظری و هاشمی رفسنجانی سال ها به زندان و تبعید رفتند و راه خود را بیش از پیش، از جریان آقای شریعتمداری جدا کردند.

با این حال پس از آزادی آیت الله منتظری، آیت الله شریعتمداری هم به دیدن این روحانی مشهور مبارز رفت. با پیروزی انقلاب، آیت الله شریعتمداری که از روی ناچاری به روند تغییر رژیم پیوسته بود، به تدریج به منتقدترین مرجع تقلید پرنفوذ زمان خود بدل شد و سرانجام در اوایل سال ۶۱ به اتهام همکاری با کودتای صادق قطب زاده برای همیشه از صحنه سیاسی کشور حذف گردید. او چهار سال پایانی عمرش را در انزوا و حصر گذراند و سرانجام در فروردین ۱۳۶۵ به دلیل ابتلا به بیماری سرطان در بیمارستان مهراد تهران درگذشت.

به جز مرحوم شریعتمداری، استاد آیت الله مرتضی مطهری هم به دیدار دوست دیرین خود رفت. مطهری و منتظری در درس خارج آیت الله داماد همدیگر را یافته بودند و سال های سال با همدیگر هم درس و هم بحث بودند. اما شکست روند اصلاح حوزه در زمان آیت الله بروجردی، منجر به مهاجرت آیت الله مطهری به تهران شد و مطهری از همان زمان به یک شخصیت دانشگاهی بدل گشت. اگرچه به گفته ابراهیم یزدی، دکتر حسین نصر رییس دفتر فرح پهلوی قصد داشت که مطهری را تشویق به بازگشت به قم کرده و او را به عنوان یکی از مراجع تقلید مطرح کند. بنا بر ادعای یزدی، این پروژه با پیروزی انقلاب و تبعید ناخواسته نصر ناتمام ماند و ارتباط نزدیک علمی مطهری و نصر به یکی از جرایم نابخشودنی مطهری از دیدگاه گروه تندرو و تروریستی فرقان و یکی از دلایل اصلی ترور وی بدل شد.

نوشته شده در روز جمعه بیست و نهم آذر ۱۳۸۷ساعت ۱۵:۱۶

معمای آینده مرجعیت شیعه

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 12:34:09 +0000

از اواخر سال ۵۰ خورشیدی که دولت بعثی عراق، علما و روحانیون ایرانی مقیم عراق را از این کشور اخراج کرد، شهر نجف نیز به تدریج محوریت علمی خود را در جهان شیعه از دست داد. این اتفاق پس از آن رخ داد که در نه آذر ۱۳۵۰ نیروی دریایی ایران با تصرف جزایر سه گانه خلیج فارس، این سه جزیره را به خاک ایران بازگرداند. عراقی ها هم در اعتراض به این اقدام، همان روز روابط خود را با ایران قطع کرده و ۱۱ دی ماه با تعطیل کردن حوزه نجف، برخی از علمای بزرگ و نیز بسیاری از طلاب ایرانی را از عراق اخراج کردند. مرحوم آیت الله العظمی شیخ جواد تبریزی از استادان بنامی بود که در این واقعه، مجبور به ترک نجف شد. تلاش های مرحوم آیت الله العظمی سید احمد خوانساری در تهران و امام خمینی در نجف هم سودی نبخشید و حوزه نجف دوره رکود علمی خود را آغاز کرد. دولت های عرب اما به دلیل حمایت جدی غرب از ایران، نتوانستند عکس العمل مهمی بروز دهند. صدام حسین سال ها بعد گفت که نباید آن روزها در برابر شاه کوتاه می آمدیم و جزایر سه گانه را از دست می دادیم. البته شاه هم معامله چندان پرسودی نکرده بود. او در قبال استقلال بحرین از ایران، چراغ سبز تصرف جزایر سه گانه را دریافت کرده بود.
به هر حال حوزه نجف با پیروزی انقلاب ۵۷ ایران و روی کار آمدن صدام به کما رفت و سی سال است که محوریت خود را از دست داده است. اگرچه در طول این مدت، دو مرجع بزرگ این حوزه (حضرات آیات خویی و سیستانی) محوریت فردی خود را بر مراجع دیگر شیعه حفظ کرده اند، با ابن حال حوزه علمیه نجف در قیاس با قم از باروری و پویایی چندانی برخوردار نبوده است. پس از سقوط صدام زمزمه هایی شنیده می شد که مرحوم آیت الله العظمی تبریزی و برخی دیگر از مراجع قم قصد دارند به عراق بازگردند. اما این گمانه زنی ها با تشدید ناامنی ها در عراق از یک سو و بیماری سرطان خون و سپس درگذشت آیت الله میرزا جواد تبریزی (به عنوان قطب فقهی قم) در پاییز ۸۵ تصعیف شد.
با این حال به نظر می رسد که در صورت حل معضل ناامنی در عراق، حوزه نجف به رقیبی جدی برای قم بدل شود. حوزه نجف پیشینه ای هزار ساله دارد و محور اصلی روحانیت شیعه بوده است. وجود حرم امام علی(ع) در نجف نیز به انگیزه مضاعفی برای مشتاقان حوزه نجف تبدیل شده است و سال هاست که روحانیون شیعه از رکود علمی مرکز شیعه ناخشنودند. اما اینکه قم محوریت داشته باشد یا نجف، چه فرقی به حال غیر روحانیون دارد؟ پاسخ به این پرسش زمانی مهم می شود که از تأثیرات متقابل حوزه و سیاست بر یکدیگر مطلع باشیم. در قرن اخیر یکی از دغدغه های مهم دولتمردان ایران، همین نکته بوده است. رضاشاه که تمایل ویژه ای به اقتدار دولت مرکزی ایران داشت، همه تلاش خود را برای تسلط بر حوزه قم به کار گرفت. اما در برابر حوزه نجف، همواره سعی می کرد که حوزه قم را حفظ کند. او از قدرت یافتن حوزه نجف و سرازیر شدن وجوهات شرعی مقلدین به بیت مراجع خارج از کشور در هراس بود. محمد رضا شاه نیز برای رفع مزاحمت هایی که از ناحیه مرجعیت در برابر برنامه های اقتصادی و فرهنگی خود حس می کرد، پس از درگذشت مرجع کاریزمایی چون آیت الله العظمی بروجردی، سعی فراوانی کرد که در کنار تثبیت مرحوم آیت الله العظمی سید کاظم شریعتمداری که مرجع مشروطه خواه و نرمخویی بود، محوریت شیعه را به نجف منتقل کند تا خیالش آسوده تر شود. اما تیره شدن روابط سیاسی ایران و عراق در آغاز حکومت بعثی ها، نقشه های شاه را خنثی کرد. شاه کوشید که آیت الله العظمی خویی را که موضع نرمی در قبال دو دولت عراق و ایران داشت، تقویت کند. فرح پهلوی رسماً اعلام کرد که مقلد آیت الله خویی است و دیدار او با این مرجع نامدار شیعی در ایام اوج گیری تظاهرات مردمی ایرانیان، به زیان این آیت الله کهنسال تمام شد. فعل و انفعالات پیاپی در روابط شاه و بعثی ها منجر به اقتدار مطلق قم و انزوای مطلق نجف شد. آنچه که امروز مسلم شده، این است که شاه به طرز کاملاً شگفت انگیزی، سیستم مرجعیت شیعه را نشناخته بود و از لایه های پنهان و مؤلفه های قدرت در روحانیت شیعه بی خبر بود. صدام نیز هیچ گاه درک نکرد که بدون در نظر گرفتن نجف، نمی توان عراق را مقتدر و توسعه یافته کرد. او حتی مرحوم خویی را نیز به گونه تحقیر آمیزی حذف کرد. آیت الله خویی همان کسی بود که از هرگونه همکاری با امام خمینی برای ایستادگی در برابر بعثی ها پرهیز می کرد.
اکنون که هم شاه رفته و هم صدام به دومین سالگرد اعدام تاریخی اش رسیده است، دو دولت ایران و آمریکا بازیگران اصلی صحنه شده اند. باید دید که آمریکا تا چه حد مرجعیت شیعه نجف را جدی خواهد گرفت؟ فضای امروز آمادگی فراوانی برای احیای دوباره نجف دارد. آیا ایران هم حاضر به پذیرش محوریت نجف خواهد شد؟ با توجه به بیماری آیت الله سیستانی و کهولت سن وی، آیا اقتدار مراجع ایرانی نجف رو به زوال است؟
پنج بازیگر عمده در این معامله تاریخی وجود دارد: دولت آمریکا، دولت عراق، دولت ایران، حوزه نجف و حوزه قم
کثرت بازیگران، پیچیدگی اوضاع منطقه، سیستم ویژه روحانیت شیعه و ابهام موجود در فضای داخلی ایران اجازه پیش بینی نمی دهد. اما به نظر می رسد که در سال های آینده شاهد تحولات عمده ای در مرجعیت شیعه باشیم. حوزه نجف پتانسیل بالایی برای باروری و اقتدار دوباره دارد.

نوشته شده در روز جمعه پانزدهم آذر ۱۳۸۷ساعت ۲۳:۱۳

کلاس درس نخبگان حوزه

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 12:24:37 +0000

چهل سال از درگذشت مرحوم آیت الله العظمی سید محمد محقق داماد یکی از بزرگ ترین علمای حوزه علمیه قم گذشت. این دانشمند بزرگ شیعی از علمای انگشت شماری است که حوزه درسی پرثمری داشته است. تدریس وی به گونه ای بود که فقط طلاب مستعد و درسخوان قم می توانستند از آن بهره ببرند. از همین رو شرکت در درس خارج وی از افتخارات دوران تحصیل بسیاری از بزرگان کنونی حوزه بوده است. مرحوم داماد که از شاگردان خاص و مورد عنایت مؤسس حوزه علمیه قم مرحوم آیت الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی بود، پس از آنکه داماد شیخ شد، به «سید محمد محقق داماد» شهرت یافت.
وی که پرورش یافته حوزه علمیه یزد بود، پس از ورد به قم در کنار امام خمینی و مرحوم آیت الله اراکی و … از شاگردان ویژه مرحوم حاج شیخ عبدالکریم می شود. پس از درگذشت مؤسس حوزه نیز حوزه درسی وی رونق می گیرد. بیان دشوار و فنی وی سبب می شد که تنها طلاب ویژه قم به درس وی بروند. از مراجع کنونی می توان به حضرات آیات منتظری، شبیری زنجانی، مکارم شیرازی، موسوی اردبیلی و نوری همدانی اشاره کرد که شاگرد وی بوده اند. همچنین بزرگانی همچون استاد مطهری، امام موسی صدر، دکتر بهشتی، مرحوم آیت الله شیخ مرتضی حائری یزدی، مرحوم آیت الله مشکینی، مرحوم آیت الله سید مصطفی خمینی، مرحوم آیت الله ربانی شیرازی، آیت الله جوادی آملی، آیت الله طاهری اصفهانی و دهها استاد برجسته دیگر از شاگردان این عالم بزرگ شیعی بوده اند.
آیت الله منتظری درباره استادش چنین می گوید:« مرحوم امام با آیت الله سید احمد زنجانی پدر آقای حاج آقا موسی شبیری زنجانی و مرحوم آقای داماد یک مباحثه سه نفری داشتند. این مباحثه عصرها در مدرسه فیضیه بود و یکی دو ساعت هم طول می کشید، مباحثه بیشتر بین مرحوم آقای داماد و مرحوم امام خمینی بود. گاهی اوقات صدایشان در همه مدرسه می پیچید.» - خاطرات آیت الله منتظری، ج ۱، ص ۲۰۰ –
گویا آشنایی آیت الله منتظری و آیت الله مطهری هم در کلاس درس مرحوم آیت الله داماد شکل می گیرد و به دوستی صمیمانه تبدیل می شود. – خاطرات آیت الله منتظری، ج۱، ص۸۸-
آیت الله منتظری از ویژگی های استادش آیت الله داماد نیز سخن گفته است. وی در صفحات ۱۰۸ و ۱۹۷ جلد نخست خاطراتش از مخالفت آیت الله محقق داماد با تقریر نویسی طلاب و نیز مخالفت ایشان با فلسفه سخن گفته است. گویا آیت الله داماد معتقد بوده که تقریر نویسی (جزوه نویسی دروس استاد) سبب افت علمی طلبه ها می شود. آیت الله جوادی آملی نیز درباره استادش چنین می گوید:« در آغاز ورود به حوزه علمیه قم به درس‌های خارج فقه اساتید و علما سر زدیم و از میان درس‌های فقه، تنها درس خارج فقه مرحوم استاد آیت الله حاج سید محمد محقق داماد (رضوان الله تعالی علیه) را از همه آن دروس قوی‌تر و عمیق‌تر و مطلوب نظر دیدیم؛ زیرا ایشان فراغت خوبی داشتند و برای درس، تتبع کافی و مطالعه لازم را به عمل می‌آوردند. لذا محضر ایشان را حدود ١٢ الی ١٣ سال درک کرده و استفاده کردیم.»
همه شاگردان این استاد بزرگ حوزه از فنی بودن تدریس وی و تسلط شگرفش بر علوم حوزوی سخن می گویند. امری که درباره کمتر استادی شنیده شده است. امام موسی صدر همواره شاگردی مرحوم محقق داماد را از افتخارات دوره تحصیل خود می دانست. در اینجا جا دارد از امام جمعه فقید شهرمان مرحوم آیت الله موسوی زنجانی نیز یاد کنم که شش سال پیش در چنین روزهایی هنگام زیارت امام رضا (ع) درگذشت. وی نیز از شاگردان خوش فهم درس آیت الله محقق داماد بود. کمتر استادی است که حوزه درسی وی منجر به تربیت انبوه شاگردان برجسته شود. می شود گفت که خروجی درس آیت الله داماد خروجی کاملاً مفیدی بوده است. این استاد را می توان نخبه پرورترین استاد حوزه قم در قرن اخیر دانست. اگرچه به دلیل عدم فعالیت سیاسی، چندان بین توده مردم شهرت نیافت.

فرزندان وی نیز از استثنائات حوزه اند. معمولاً فرزندان علما (آقا زاده ها) از نظر علمی وضع چندان مطلوبی ندارند. با این حال سه فرزند آیت الله داماد از نخبگان ما بوده اند. آیت الله سید علی محقق داماد اکنون از استادان برجسته قم است که درباره ایشان نوشته بودم.

ایشان که افتخار شاگردی شان را داشته ام، از اعضای مهم جامعه مدرسین حوزه علمیه قم بودند که در پی پاره ای اختلافات از عضویت در جامعه کناره گیری کردند و اکنون علاوه بر فعالیت های علمی، به امور عام المنفعه نیز مشغولند.

آیت الله دکتر سید مصطفی محقق داماد نیز اکنون از استادان برجسته رشته حقوق شمرده می شود و دانشگاه های داخل و خارج کشور تدریس می کند. وی ده سال (از سال ۶۰ تا ۷۰) ریاست سازمان بازرسی کل کشور و عضویت در شورای عالی قضایی را بعهده داشت. مرحوم مهندس جعفر محقق داماد هم که دو سال پیش درگذشت، از دانش آموختگان دانشگاه شریف (پیش از انقلاب) و از مدیران اقتصادی خوشنام بود.

======

با سپاس ویژه از آقای رضا لک زایی که مرا در تکمیل تصاویر این پست یاری کرد.

نوشته شده در روز پنجشنبه چهاردهم آذر ۱۳۸۷ساعت ۱۳:۸

آخوند غیرسیاسی

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 12:14:11 +0000

آذر ماه سال گذشته که به همراه استاد پرویز خرسند، مهمان حجة الاسلام و المسلمین حاج سید حسن خمینی بودیم، سخن از مرحوم آیت الله العظمی سید ابوالقاسم خویی پیش آمد و حاج حسن آقا به نقل از پدرشان مرحوم حاج سید احمد خمینی می گفت که آقای خویی ناقض همه قواعد بود! به گفته مرحوم حاج احمد آقا، قاعده بر این است که چاقی باعث کاهش عمر می شود، ولی آقای خویی بسیار چاق بود و در عین حال حدود صد سال زندگی کرد. قاعده بر این است که سیگار، عامل بیماری و مرگ زودرس است، ولی آقای خویی که سیگار زیادی می کشید و سیگار را با سیگار روشن می کرد، نه بیماری حادی داشت و نه عمر کمی! قاعده بر این است که بی نظمی منجر به عدم توفیق شغلی و تحصیلی می شود. ولی آقای خویی بسیار بی نظم بود ولی از نظر علمی در اوج قرار گرفت. قاعده بر این است که …

خلاصه آنکه این مرجع تقلید کم نظیر و پرنفوذ شیعه از عجایب زمان ما بود. هنوز هم پس از گذشت دو دهه از درگذشت وی، سیطره علمی اش بر حوزه های علمی شیعه از بین نرفته است. مهم ترین مراجع تقلید معاصر ما (حضرات آیات مرحوم شیخ جواد تبریزی، مرحوم سید محمد روحانی، سیستانی، وحید خراسانی و …) از شاگردان نخبه مرحوم خویی بوده اند. در میان مراجع تقلید بزرگ فعلی، تنها آیت الله منتظری است که پرورش یافته حوزه قم بوده و پیرو مکتب فقهی مرحوم آیت الله بروجردی است. دروس عالی حوزه های علمیه که به «درس خارج» مشهورند، هنوز هم سایه دیدگاه های خویی را به خوبی احساس می کنند. هیچ موضوع و بحثی نیست که مرحوم خویی درباره آن، نظر مهم و قابل اعتنایی نداشته باشد. با وجود تلاش شاگردان امام خمینی برای غلبه دیدگاه های ایشان در حوزه علمیه قم، هنوز هم در این زمینه توفیقی حاصل نشده است. تردیدی نیست که آرای آیت الله العظمی خویی تا سالیان دیگر هم سیطره علمی خود را حفظ خواهند کرد. حوزه نجف که پس از ظهور صدام از رشد علمی باز ایستاده است، تا اطلاع ثانوی قادر به تولید نظریات نو و استخواندار و گذر از خویی نیست. حوزه قم هم که در دو دهه گذشته پیشتاز بوده، هم اکنون در خویی توقف کرده است. حتی قدرت یافتن منتقدان خویی در سیستم سیاسی ایران نیز نتوانسته است از رونق مکتب خویی بکاهد. بزرگان کنونی حوزه قم هم حداکثر به نقد دیدگاه های خویی می پردازند و چیزی بیشتر از آن عرضه نکرده اند. پس از مسایل پیش آمده برای آیت الله منتظری در دو دهه اخیر، جناح منتقد مکتب خویی در قم کاملاً تضعیف شد. آیت الله منتظری که در دهه نخست انقلاب توانست با برپایی درس خارج پررونقی به نظریه پردازی درباره «ولایت فقیه» بپردازد، پس از برکناری از جانشینی امام خمینی و قرار گرفتن در موضع اپوزیسیون، از تکاپوی علمی نیز بازایستاد. آیت الله صانعی نیز به دلیل حواشی فراوانی که خلق کرد، نتوانست ابتکار عمل را به دست گیرد. بدین ترتیب اکنون حوزه قم در اختیار مدافعان مکتب نجف قرار گرفته و فقه حکومتی مورد نظر روحانیون انقلابی در ضعیف ترین و کم رونق ترین حالت ممکن گرفتار آمده است.

آیت الله خویی آنگونه که می گویند، غیر سیاسی نبود. چندان هم سنت گرا و متحجر نبود. او در تداوم استادش مرحوم میرزای نائینی، معتقد به جمهوریت و مخالف استبداد بود. همانگونه که شاگردش آیت الله سیستانی نیز معتقد به مردم سالاری است. خویی اگرچه مخالف حکومت فقیهان بود، اما دل خوشی هم از شاه نداشت. برخی از تندروهای حوزوی تلاش زیادی کردند تا وی را نیز همچون شاگرد برجسته اش مرحوم آیت الله سید محمد روحانی به مزدوری رژیم پهلوی متهم کنند، اما عظمت علمی و اقتدار اجتماعی خویی مانع از این ناجوانمردی شد. خویی با وجود همه تساهل و تسامحی که با صدام و بعثی ها به خرج داد، عاقبت گرفتار وحشی گری صدام شد و به دلیل حمایتش از شورش شیعیان عراق در جریان جنگ اول خلیج فارس(۱۳۶۹شمسی) تحت فشارهای شدید صدام قرار گرفت و سرانجام در سن ۹۸ سالگی درگذشت. صدام مانع از معالجه وی شد و اجازه تشییع جنازه عمومی هم به شیعیان نداد. تابوت وی را شبانه به حرم امام علی(ع) بردند و عده انگشت شماری از نزدیکان وی به امامت آیت الله سیستانی بر پیکر مهم ترین مرجع و رهبر معنوی و دینی شیعه نماز گذاردند و پیکرش را تحت تدابیر امنیتی و در محاصره نیروهای بعثی به خاک سپردند. چند تن از فرزندان وی نیز از سوی رژیم بعثی ترور شدند و تنها فرزند روحانی باقی مانده از وی (سید عبدالمجید خویی) که توانست پس از سقوط صدام وارد نجف شود، تنها چند روز پس از استقرارش در عراق از سوی نیروهای شورشی هوادار مقتدا صدر و با ضربه های چاقو در حرم امام علی(ع) جانش را از دست داد.

آیت الله العظمی خویی که تداوم آخوند خراسانی و میرزای نائینی شمرده می شد، همچون آیت الله العظمی بروجردی از شکست تلخ مشروطه متأثر بود و از همین رو تمرکز خود را متوجه فعالیت های فرهنگی و اجتماعی کرد و هیچ گاه سودای سیاست نداشت. با شمّ سیاسی خاصی که داشت، از تلاش های سیاسی پرهیز می کرد و ترجیح می داد که دامانش از سیاست پاک بماند. با این حال سیاست، دست بردار نبود و سرانجام او را مرتکب فعالیت سیاسی کرد. خویی به عنوان رهبر شورش مسلحانه شیعیان عراق و امام انتفاضه شعبانیه از دنیا رفت و همین نکته باید گویای این باشد که چه بخواهیم و چه نخواهیم، باید تکلیف خود را با مسأله ای بنام «سیاست» روشن کنیم، حتی اگر مخالفش باشیم!

نوشته شده در روز دوشنبه چهارم آذر ۱۳۸۷ساعت ۲۱:۴۵

حوزه علمیه از نوع ایرانی اش (گذشته و حال حوزه های قم و مشهد)

علی اشرف فتحی — Fri, 18 Sep 2009 10:38:59 +0000

حوزه سیاسی

شهر قم از دیرباز بافتی مذهبی داشته است و از همان سال های نخستین نفوذ اسلام به ایران، بر خلاف بیشتر شهرها به شیعه گرایش پیدا کرد و راویان و عالمان بزرگی از این شهر برآمدند که اکنون ما آنها را به عنوان روات اولیه شیعی می شناسیم. از این رو نمی توان حوزه علمیه این شهر را نهادی نوپا و برآمده از تحولات پس از مشروطه دانست. در واقع آیت الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی را باید احیاگر این حوزه بدانیم و نه مؤسس آن. حوزه علمیه قم در قرن های متمادی با وجود فقدان سازماندهی منسجم، تأثیرات خاص خود را هم داشته است. همانگونه که گفتیم در دو قرن نخست ورود اسلام به ایران، شهر قم از پایگاه های اصلی شیعه در جهان پهناور اسلام بود و به همین دلیل، دختر امام هفتم شیعیان در مسیر حرکتش به سمت خراسان، این شهر را برای اقامت موقت خود برگزید و آرامگاه او نیز شد. شاید همین نکته که استان کوچک کنونی قم، آرامگاه بیش از چهارصد امامزاده مورد احترام شیعه است، بیانگر میزان ارتباط مردم این شهر با بزرگان شیعه از همان دهه های نخست مسلمان شدن ایرانیان باشد. دوره آل بویه که با وزارت یک عالم برجسته قمی به نام صاحب بن عباد همراه بود، به تقویت جایگاه علمی و سیاسی این شهر کمک کرد. با این حال تا دوره قاجار، حوزه علمیه قم در حاشیه قرار داشت و چندان به چشم نمی آمد. حتی تأسیس نخستین حکومت شیعی ایران در عصر صفویه هم نتوانست قم را دگرگون کند. با این حال آنچه که ما اکنون از تأثیرگذاری قمی ها در قرون گذشته به یاد داریم، تفاوت فاحش نگرش آنها به حدیث است. عالمان قمی وسواس شدیدی نسبت به پذیرش حدیث داشتند و به سخت گیری و حتی تندخویی در برخورد با راویان و محدثان مسامحه گر شهره بودند. تا جایی که برخی راویان و عالمان را هم به دلیل آنچه که غلو و اغراق گویی در حق امامان شیعه می دانستند، از شهر اخراج کردند. البته سابقه اخراج حسین بن منصور حلاج از سوی عالم بزرگ قم در آن روزگار (پدر شیخ صدوق) نیز در حافظه تاریخی عالمان شیعه ثبت شده است. شدت عمل قمی ها به حدی بوده که فقهای متأخر، دیگر به ملاک های مورد نظر آنها در بررسی سندیت و وثاقت احادیث و محدثان چندان پای بندی نشان نداده و از قضا راویان مغضوب قمی ها اکنون مورد پذیرش فقها هستند.

دوره قاجار را می توان آغاز تدریجی حیات مجدد حوزه قم دانست. نیاز شدید شاهان قاجار به کسب مشروعیت از عالمان دین و نزدیکی قم به تهران سبب می شد که توجه بیشتری به قم شود. البته همه اینها سبب تضعیف جایگاه حوزه باسابقه نجف نمی شد. در عصر مشروطه نیز اگرچه مخالفان استبداد به قم هم مهاجرت کردند و در آنجا متحصن شدند، با این حال این نجف بود که ابتکار عمل را به دست داشت. به همین دلیل می توان ورود شیخ عبدالکریم حائری به قم را آغاز عصر طلایی حوزه علمیه قم دانست. اگرچه همین دوره طلایی نیز به دلیل سخت گیری های تاریخی رضاشاه، چندان دوام نداشت و چیرگی دوباره ضعف بر قم سبب شد که استادان شاخصی چون امام خمینی و شیخ مرتضی حائری یزدی (فرزند شیخ عبدالکریم) از آیت الله بروجردی بخواهند که در قم مستقر شود. بروجردی که از مهم ترین تربیت شدگان حوزه درسی آخوند خراسانی و میرزای نائینی بود، توانست با توان علمی و مدیریتی بالایش شهرتی جهانی به قم ببخشد و حتی حوزه دیرپایی چون نجف را تحت الشعاع قرار دهد. دیدگاه های خاص فقهی و اصولی مرحوم بروجردی بر تأثیرگذاری حوزه قم افزود. او به جایگاه ویژه و اختیارات اجتماعی و سیاسی فقها معتقد بود و در مواردی هم عقاید خود را اعمال می کرد. شاگردان مکتب وی نیز همگی بر خلاف شاگردان مکاتب و حوزه های دیگر شیعه، عالمانی سیاسی و اجتماعی شدند و همین امر، زمینه ساز پذیرش شخصیت ویژه ای چون امام خمینی بود.

حوزه علمیه قم از دیرباز با حاکمان ایران تعامل انتقادی داشت و از سویی نیز با طبقات گوناگون جامعه هم پیوند فرهنگی و اقتصادی مستحکمی برقرار کرده بود. همین که حوزه قم همواره منتقد حکومت ها بود، خود به خود برای تأمین منابع مالی اش به سوی مردم سوق داده شده بود. این ویژگی را مرحوم مطهری هم به نفع عالمان شیعه می دانست و هم به زیان آنها. با این حال هنوز هم حوزه قم تغییر چندانی نکرده است. با وجود آنکه سی سال از روی کار آمدن حکومتی که باید آن را از دستاوردهای حوزه قم دانست، می گذرد، ولی چیزی از وابستگی آن به منابع مردمی کم نشده است. هنوز هم با وجود کمک های فراوان دولتی، مراجع تقلید طرفدار نظام هم نسبت به وابستگی حوزه به حکومت حساسیت نشان می دهند.

لینک همین نوشته در سایت شهروند امروز

==================================

حاشیه نشین مقتدر

شاید نتوان حوزه علمیه مشهد را مکتب متفاوتی دانست، اما حوزه این شهر در روزگار ما به مخالفت با فلسفه اسلامی شهره شده و برخی دانش آموختگان آن، عنوان «مکتب تفکیک» را بر آن نهاده اند تا نشان دهند که علاقه ای به دخالت دادن آموزه های فلسفی در دین شناسی خود ندارند. عالمان این مکتب به گونه ای در اعتقادات خود راسخند که حتی توانستند از ادامه درس تفسیر امام خمینی که در قالب برنامه «با قرآن در صحنه» در سال ۱۳۵۸ از تلویزیون پخش می شد، جلوگیری کنند و یا در دهه هفتاد شمسی با حضور دائمی یک فیلسوف دیگر حوزه علمیه قم (آیت الله جوادی آملی) در مشهد برای زعامت حوزه علمیه این شهر مخالفت نمایند. دلگیری مشهدی ها از فلسفه به حدی بوده که صمیمیت و دوستی مرحوم آیت الله شیخ مجتبی قزوینی از چهره های بارز مکتب تفکیک با امام خمینی (از استادن بنام فلسفه در قم) سبب حیرت برخی استادان حوزه شده بود.

با این حال حوزه مشهد در طول تاریخ خود چندان تحرکی نداشته است. علیرغم وجود حرم امام رضا(ع) در این شهر که مقدس ترین مکان مذهبی ایران شمرده می شود، شهر مشهد شهری فقه مدار نبوده است. اگرچه در برخی اعصار، این شهر دوره های درخشان علمی را تجربه کرده است، اما این فقط مشهد نبوده که چنین دوره هایی را گذرانده است، شهرهای دیگری همچون اصفهان، زنجان و تبریز حوزه های علمیه فعالتری داشته اند. شهری که در قرن پنجم هجری شیخ طوسی را در خود پرورش داده و او را راهی عراق کرده تا بنیانگذار حوزه علمیه نجف باشد، خود به دلیل موقعیت حساس و استراتژیکش جولانگاه جدال های فراوان اقوام و گروه های قومی و مذهبی شده و از همین رو نتوانست مکان آرامی برای طالبان علوم دینی باشد. خراسان از نخستین قربانیان حملات مرگباری چون حمله چنگیز و تیمور بوده است. از سوی دیگر به دلیل غلبه جمعیتی اهل سنت در این منطقه و نیز حکمرانی سنی ها حوزه علمیه این شهر نتوانست بال و پر بگیرد. با قدرت یافتن شیعیان صفوی، شهر مشهد تا حدودی برای علمای شیعه امن شد و حضور شیخ حر عاملی که از بزرگ ترین علما و محدثین شیعه و بوده و در عصر صفویان از لبنان به ایران آمد و مقیم مشهد شد، تا مدتی به حوزه شیعی این دیار رونق داد. در قرن اخیر بار دیگر رونق کوتاه مدتی به حوزه مشهد داده شد. دروس فلسفه و ادبیات عرب رواج یافت و حضور برخی از مراجع تقلید شیعه همچون آیت الله حاج آقا حسین قمی، آیت الله سید یونس اردبیلی و آیت الله سید هادی میلانی در این شهر به دروس فقه و اصول نیز رواج نسبی بخشید. فعالیت انجمن حجتیه نیز با تأیید علمای بزرگ شیعه و از سوی یک روحانی مشهدی منتقد فلسفه به نام شیخ محمود حلبی آغاز شد تا به مقابله با بهائی ها برخیزد. با ظهور مکتب تفکیک در دهه چهل شمسی از سوی آیت الله میرزا مهدی اصفهانی و شاگردانش، بازار داغ دروس فلسفی هم فروکش کرد و سال هاست که حوزه مشهد به تبحر در ادبیات عرب اکتفا کرده است. مکتب تفکیک که از سوی محمد رضا حکیمی (یکی از شاگردان میرزای اصفهانی) بدین نام ملقب شده، بدون آنکه فلسفه را نفی کند،خواهان آمیخته نشدن دین شناسی با آموزه های فلسفی است. بسیاری از بزرگان این مکتب، از استادان بنام و مهم فلسفه بوده اند. پیروان مکتب تفکیک اکنون چند سالی است درصدد نفوذ به فضای حوزه علمیه قم و قانع کردن طلاب آن به یافته های فکری خود هستند. چندی پیش آیت الله خامنه ای که خود از شاخص ترین دانش آموختگان حوزه مشهد بوده و نزد برخی از بزرگان مکتب تفکیک همچون شیخ هاشم قزوینی و شیخ مجتبی قزوینی شاگردی کرده است، نسبت به زمزمه های تضعیف فلسفه در قم هشدار داد و خواهان توجه بیشتر طلاب قم به یادگیری منطق و فلسفه شد. با این حال تفکیکیون به تلاش خود در قم ادامه می دهند و توانسته اند طیفی از طلاب جوان را هم جذب کنند.

اما در شهر مشهد هم چندان فضای یکدستی حاکم نیست. سید جلال الدین آشتیانی که از مهم ترین استادان معاصر فلسفه بود، سال های متمادی در این شهر به تدریس و تحقیق پرداخت. همچنین در غیاب مراجع تقلید نامداری چون حضرات آیات میلانی، قمی و عبدالله شیرازی، اکنون آیت الله عزالدین زنجانی در این شهر بر کرسی مرجعیت و تدریس نشسته و مهم ترین عالم این شهر شمرده می شود. طرفه آنکه وی از مهم ترین و نزدیک ترین شاگردان درس فلسفه علامه طباطبایی بوده و تسلط فراوانی بر این علم دارد و با پیروان مکتب تفکیک همسو نیست.

مکتب تفکیک در زمان ما رونق پیشین را ندارد و حوزه مشهد نیز اگرچه جدای از حوزه قم مدیریت می شود، ولی همچنان در حاشیه است و طلاب آن همچون گذشته برای سطوح عالی به قم می آیند.

لینک همین نوشته در سایت شهروند امروز

===== ====== =======

این دو نوشته در شماره این هفته نشریه شهروند امروز منتشر شده است.

نوشته پیشین من در شهروند امروز

از نجف تا لبنان

نوشته شده در روز دوشنبه بیست و دوم مهر ۱۳۸۷ ساعت ۱۳:۵۴