تورجان

هنوز آیت الله العظمی بروجردی ساکن قم نشده بود که طلبه جوان و پرشوری به نام سید مجتبی میرلوحی (نواب صفوی) با تشکیل گروهی به نام فدائیان اسلام و ترور احمد کسروی مورخ و پژوهشگر مشهور آن روزگار به شهرت ملی رسید. نواب صفوی پس از سه سال تحصیلات حوزوی در نجف به ایران آمد و دهه پایانی عمر کوتاهش را به بازیگری فعال و اثرگذار در سیاست ایران سپری کرد.  این طلبه جوان که تنها در حوزه نجف درس خوانده بود در مدت کوتاهی به یکی از محبوب ترین چهره ها برای طلبه های جوان قم و مشهد بدل شد و البته از حمایت های پیدا و پنهان دو مرجع تقلید بزرگ (حضرات آیات محمد تقی خوانساری و سید صدرالدین صدر) و نیز علمای درجه دو آن سال های قم (همچون امام خمینی) برخوردار بود.

سال های پس از شیخ

از سال ۱۳۱۵ که آیت الله العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی مؤسس حوزه جدید قم از دینا رفت تا سال ۱۳۲۵ که آیت الله العظمی بروجردی به قم آمد و میراث شیخ عبدالکریم را احیا کرد و اقتدار بخشید حوزه قم بر خلاف پایتخت، دوره آرام و کم رونقی را گذراند. ضربه هایی که عملکرد مخرب رضاشاه بر حوزه علمیه وارده کرده بود هنوز بر فضای قم سنگینی می کرد. هر چقدر تهران و برخی مناطق دیگر کشور در این سال ها دستخوش ناآرامی و بی ثباتی بود قم سال های نسبتا خاموش و کم تحرکی را گذراند. علاوه بر روحانیون و علمای محلی، سه مرجع تقلید کهنسال همزمان اداره معنوی حوزه و شیعیان را بر عهده گرفته بودند. از میان این سه تن، آیت الله العظمی حجت کوه کمره ای چندان به امور سیاسی روی خوشی نشان نمی داد و همت خود را مصروف تدریس و گسترش نهادها و مدارس حوزوی می کرد. او حتی در جنجال «اسرار هزار ساله» هم وارد نشد و ترجیح داد پاسخی به ادعاها و شبهات علی اکبر حکمی زاده (فرزند آیت الله میرزا مهدی پایین شهری قمی) ندهد.

اما دو همتای آیت الله حجت یعنی حضرات آیات عظام محمد تقی خوانساری و سید صدرالدین صدر (پدر امام موسی صدر) گاه و بیگاه در اتفاقات داغ سیاسی آن سال ها وارد می شدند. در این میان نقش آیت الله خوانساری پررنگ تر بود. او در اواخر عمر و حتی در زمان رقابت پنهان آیت الله کاشانی با آیت الله العظمی بروجردی، از همراهی با کاشانی فروگذاری نمی کرد. ناتوانی ها و کاستی هایی که در نخستین دهه پس از فقدان شیخ عبدالکریم در حوزه قم بروز پیدا کرده بود فضا را بر جوانان حوزه هموار کرد تا خودنمایی بیشتری داشته باشند. همین بستری شد که گروه پرشور فدائیان اسلام به رهبری دو طلبه بسیار جوان به نام های نواب صفوی و عبدالحسین واحدی بتوانند جایگاه ویژه ای در فضای عمومی حوزه پیدا کنند.

عصیان در متن محافظه کاری

در اواخر دهه بیست شمسی حتی مرجعیت یکپارچه آیت الله العظمی بروجردی و در حاشیه قرار گرفتن مراجع سه گانه شهر قم هم سبب نشد که از اقتدار اجتماعی قشر جوان حوزه کاسته شود. مرحوم آیت الله العظمی منتظری از فضلا و روحانیون برجسته حوزه در آن سال ها و در عین حال از حامیان و دوستداران نواب صفوی به یاد می آورد که وقتی مرحوم واحدی (مرد شماره ۲ فدائیان اسلام) می خواست از مدرسه فیضیه به حمام برود پنصد ششصد طلبه به دنبالش راه می افتادند و یا وقتی نواب در خیابان های قم حرکت می کرد هزار تا هزار و پانصد طلبه جوان پشت سرش حرکت می کردند و اینگونه بود که اوضاع درس و بحث ها به هم ریخته بود و دیگر کسی اعتنایی به آیت الله بروجردی و حتی امام خمینی نداشت. (جلد یک خاطرات مرحوم آیت الله منتظری، صص ۱۳۹ و ۱۴۱) شایعه جدی احتمال ترور آیت الله العظمی بروجردی از سوی فدائیان اسلام اگرچه هیچ گاه مورد پذیرش چهره های باقی مانده این گروه قرار نگرفت اما ناقلان معتبر و مهمی در میان اطرافیان مرحوم بروجردی داشته است.

سنگ بزرگ کنار حوض مدرسه فیضیه که به حجر الانقلاب معروف شده بود شاهد سخنرانی های پرشور نواب صفوی و واحدی برای طلبه ها بود و همه این تحرکات تند سیاسی بهانه خوبی به حکومت می داد که وارد عمل شده و محدودیت هایی برای حوزه ایجاد کند. نگرانی از دخالت دولت بود که بزرگان حوزه را واداشت به برخی از روحانیون چراغ سبز نشان داده و فدائیان را برای همیشه از قم بیرون کرده و رهسپار تهران کنند تا بیت آیت الله کاشانی به مقر جدید فدائیان بدل شود.

فدائیان به تدریج هدف ترورهای خود را از سوژه های دینی به سوژه های سیاسی تغییر دادند و بدین ترتیب فاصله بیشتری با اهداف آن روز حوزه ها پیدا کردند. آنها طولی نکشید که علیه آیت الله کاشانی نیز عصیان کردند و به اپوزیسیون جدی دولت مصدق تبدیل شدند. اینگونه بود که اعدام سران آنها نیز با واکنش جدی بزرگان قم رو به رو نشد. حتی امام خمینی نیز که از حامیان پنهان و در عین حال منتقد آنها در حوزه بود هیچ گاه تا پایان عمر حمایتی علنی از آنها نکرد تا هم حرمت ریش سفیدان حوزه را پاس بدارد و هم با روش ترور و مبارزه مسلحانه مخالفت کرده باشد.

این نوشته در شماره ۴۴ هفته نامه ایران دخت ص ۶۱ منتشر شد.

Tags: آیت الله العظمی بروجردی, آیت الله منتظری, آیت الله کاشانی, فدائیان اسلام

This entry was posted on سه شنبه, دی ۲۹م, ۱۳۸۸ at ۱۱:۳۱ ب.ظ and is filed under تاریخ, حوزه, سیاست. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. You can leave a response, or trackback from your own site.