تورجان

مهندس علی اکبر معین فر اولین وزیر نفت جمهوری اسلامی ایران و از جمله فعالان سیاسی بحث برانگیز سال های پس از انقلاب است. اگر چه گروه هایی همچون همفکران شهید محمد منتظری او را مهره آمریکا می دانستند اما با تمام این مخالفت ها این یار و شاگرد دیرین مرحوم مهندس بازرگان حتی پس از دولت وی نیز وزیر نفت بود. گفتگوی ما با مهندس معین فر در دو بخش انجام شد. یکی در آخرین روزهای اسفند سال ۱۳۸۳ و بار دوم در اردیبهشت سال ۱۳۸۴٫ تجربیات تاریخی، آشنایی نسبی با مسایل فقهی و نگاه تحلیلی مهندس معین فر مطالب مفیدی را در این مصاحبه ها برایمان گرد آورد.

پیشینه ارتباط روحانیت با روشنفکران دینی

در زمان رضاشاه، جامعه نه تنها رنگ غیردینی که ضددینی به خود گرفت و رضاشاه پس از مسافرت به ترکیه دچار غرب زدگی شدیدی شد. اما با وجود این حتی در میان تحصیل کردگان زمان وی، افراد دیندار فراوانی وجود داشتند که بعدها مطرح شدند. بعد از شهریور ۲۰ و فرار رضا شاه، آزادی نسبی در کشور ایجاد شد. در آن زمان ۱۳ ساله بودم و به یاد دارم که جهش ایجاد شده در جامعه در کودکان و افراد کم سن و سال هم تأثیر گذاشته بود. در نوجوانی من به مرحوم سید مهدی کشفی بسیار مشتاق شده بودم، چرا که استدلالی­تر سخن می­گفت و از برخورد آمرانه با دیگران خودداری می­نمود.

فضای آن سالها طوری بود که احساس می شد جوّ ضددینی ناشی از عملکرد رضاشاه باید شکسته شود و متأسفانه روحانیون به دلیل نبود اطلاعات کافی و داشتن برخی تعصبات قادر به این کار نبودند. امثال مرحوم کشفی در این میان استثنا بودند. هر چند در زمان رضاخان افرادی مثل مرحوم شریعت سنگلجی بودند که روشن بودند، اما به جای مبارزه با خرافات حقیقی که بالاترین این خرافات وجود پهلوی بود، به برخی مسایل فرعی و کم اهمیت از قبیل مسأله رجعت می پرداختند که موجب اعتراضاتی در حوزه شد.

پس از شهریور ۲۰، مرحوم حسینعلی راشد تحول بزرگی ایجاد کرد و از این رو حق بزرگی بر  نسل جوان آن دوران دارد. او روحانی ای بود که دکان نداشت و برای جمع کردن مشتری وعظ نمی کرد. از مرحوم حاج سید غلامرضا سعیدی شنیدم که او به سلمان اسدی مدیر وقت رادیو تهران که به دنبال تولید یک برنامة دینی در رادیو بود، توصیه کرده بود که از مرحوم راشد استفاده کند. راشد در این سخنرانی ها به گونه غیرمستقیم، اخلاقیات و ارزش های دینی را در جامعه ترویج می­کرد که مورد توجه بسیاری از طبقات تحصیل کرده و روشنفکران قرار گرفته بود.

تشکیل انجمن های اسلامی دانشجویان

دو سال قبل از اینکه من در سال ۲۶ وارد دانشکده فنی دانشگاه تهران شوم گروهی از دانشجویان از جمله مرحوم دکتر نکوفر(برادرم)، دکتر آزاده بیدختی، دکتر حسین عالی از دانشکده پزشکی و مهندس تشیّد و جمعی دیگر از دانشجویان دانشکده فنی در واکنش به اوضاع خاص آن روزگار که از سوی محیط سنتی خانواده ها و از سوی نفوذ افکار چپ و کمونیستی، موجب تضعیف مذهب شده بود، با تشویق مرحوم مهندس بازرگان که در آن زمان استاد دانشکده فنی بود اقدام به تشکیل انجمن اسلامی کردند. مهندس بازرگان استاد دانشگاه بود ولی در آن زمان هنوز رییس انشکده فنی نشده بود اما فردی عامل به احکام بود و تشویق او در تأسیس انجمن­های اسلامی تأثیر داشت. در برپایی انجمن اسلامی از مرحوم محمد زنده ­نام که سابقه روحانیت داشت و در آن زمان تفسیر قرآن (به سبک عقلی) می­گفت نیز استفاده شد. یکی از اقدامات انجمن اسلامی، اختصاص اتاقی در دانشکده برای نمازخانه بود که مهندس بازرگان در زمانی که رئیس دانشکده فنی شد در این امر به دانشجویان یاری رساند و علاوه بر اختصاص اتاق، فرشی از خانه خود به نمازخانه اهدا کرد. فضای دانشگاه در آن زمان به قدری سنگین بود که برخی از دانشجویان مذهبی هم نمی توانستند علناً نماز بخوانند، در حالی که نماز علنی در آن زمان، نه تنها ریا نبود بلکه نزدیک به واجب شرعی بود.

به موازات فعالیت انجمن های اسلامی، مرحوم طالقانی در کانون اسلام (خیابان امیریه) با همکاری برخی از جمله مرحوم بازرگان اقدام به انتشار نشریه دانش آموز می­کرد. فعالیت­های دیگری هم صورت می­گرفت ولی در مجموع، حضور روحانیت کم­رنگ بود و آنها وارد سیاست نمی شدند و خود را از سیاست جدا می­دانستند. به مرور، مرحوم حاج سید ابوالقاسم کاشانی هم وارد صحنه شد و مبارزات ضد استعماری قوت گرفت.و کاشانی خیلی جنبه دینی به مبارزات نمی­داد و جنبه ملی و سیاسی را تقویت می­کرد.

در بین روحانیون، بیش از همه مرحوم طالقانی بر گردن ما حق دارد. اولین جلسات ما با ایشان در مسجدی به نام طالقانی (خیابان ظهیرالاسلام) که ارتباطی هم با ایشان نداشت آغاز شد و ایشان تفسیر قرآن می­گفت. چون این مسجد کوچک بود جلسات بعدها به مقبره خاندان هدایت در خیابان استانبول منتقل شد که بعدها در کنار نمازخانه، مقبره با همت اهل محل تبدیل به مسجد شده و ساختمان فعلی ساخته شد. آقای طالقانی پناهگاه فکری ما بود.

در همان ایام ما دانشجویان به همراه برخی روحانیون از جمله آقای سیدجعفر شهیدی (دکتر شهیدی فعلی) نشریه فروغ علم را منتشر می کردیم. همچنین با مرحوم علامه طباطبایی ارتباط داشتیم. با پیدایش نهضت ملی شدن صنعت نفت و فعالیت های مرحوم کاشانی، روحانیون دیگری از شهرهای مختلف به نهضت پیوستند و برخی از آنها در مسیر نهضت، استوار ماندند.

در جریان کودتای ۲۸ مرداد، حمایت برخی از مقامات روحانی از شاه موجب تخریب وجهه روحانیت شد و این حمایت تیر خلاصی بود به حسن نیت طبقه تحصیل کرده نسبت به روحانیت. تنها در این میان امثال مرحوم طالقانی، مرحوم حاج سیدرضا زنجانی و … توانستند از تندروی واکنش کسروی­ وار نسبت به روحانیت جلوگیری کنند، اما دید کلی نسبت به روحانیت، منفی بود و می توان در این زمینه به کاهش جمعیت تشییع کننده پیکر مرحوم کاشانی نسبت به جمعیت استقبال کننده از وی در جریان بازگشت از تبعید به بیروت، اشاره کرد.

در سالهای پس از کودتای ۲۸ مرداد، ورود مرحوم مطهری به جمع انجمن اسلامی دانشجویان نعمتی بود که موجب همبستگی نسبی بین اقشار تحصیل کرده و روحانیت شد. او با وجود آنکه تعصب خاصی نسبت به روحانیت داشت، اما نسبتاً خوب فکر می کرد و مانند مرحوم طالقانی با دانشجویان خوب برخورد می کرد و می­توان گفت که آخوند مسلک بود.

در همین سال ها با دکتر بهشتی هم که دبیرستان دین و دانش قم را اداره می کرد ارتباط داشتیم. اما هنوز دل­چرکینی ناشی از کودتای ۲۸ مرداد در بین اقشار تحصیل کرده نسبت به روحانیت وجود داشت. به طوری که پس از درگذشت مرحوم آیت الله بروجردی و روی کار آمدن دولت امینی وقتی به جبهه ملی پیشنهاد دادیم تا مراسمی  ترتیب داده شود با مخالفت آنان مواجه شد و حتی مشاجره­ای بین من و دکتر صدیقی رخ داد و او به شدت با صدور پیام تسلیت در مورد مرحوم بروجردی مخالفت کرد و موضوع تلگراف آن مرحوم به شاه در ۲۸ مرداد را پیش کشید. برخوردهای خشک این­ چنینی هم از طرف اعضای جبهه ملی وجود داشت. اما گروههای روشنفکر مذهبی احترام مرحوم بروجردی حفظ می کردند.

آشنایی با مرحوم امام خمینی

پس از درگذشت مرحوم بروجردی ما به واسطه سعه صدر مرحوم آیت الله سیدهادی میلانی، بیشتر با ایشان ارتباط داشتیم. البته مرحوم آقای خمینی در آن موقع  کمتر در سطح مرجعیت مطرح بود و ایشان در جریان انجمن­های ایالتی و ولایتی بیشتر شناخته شدند. پس از مطرح شدن این لایحه، ایشان و دیگر مراجع با این قضیه مخالفت کردند. به نظر من مخالفت آیت الله خمینی با موارد این لایحه به خاطر دیدگاه سنتی ایشان بود، هر چند که بعدها نظر ایشان در مورد اصلاحات ارضی و حق رأی زنان تغییر کرد و این به نظر من از محاسن ایشان بود. در حالی که پس از انقلاب و در جریان انتخابات مجلس اول، مرحوم حاج سید ابوالفضل زنجانی که از علمای آزاد اندیش و بزرگوار بود، حتی با قرار گرفتن نام زنان در لیست انتخاباتی که گروهی با شرکت ایشان تهیه کرده بود، به شدت مخالفت کردند، اما آقای خمینی در این زمان نظرشان تغییر کرده بود. مرحوم آیت الله حاج سید ابوالفضل زنجانی از روشنفکران و نزدیک به طبقه ملی و روشنفکر مذهبی  محسوب می­شد.

در جریان دستگیری و زندانی شدن مرحوم آقای خمینی در تهران، شایع شده بود که شاه دستور اعدام ایشان را داده است. من از مهندس محمدتقی نورایی  که همشهری و از نزدیکان دکتر مظفر بقائی بود و بعدها از همکاران من در سازمان برنامه (قبل از انقلاب) شد شنیدم که دکتر بقائی معتقد است که باید علمای مهاجر طی نامه­ای آقای خمینی را به عنوان مرجع اعلام کنند تا شاه نتواند ایشان را اعدام کند، که فکر صحیحی هم بود و عملی هم شد.

ماجرای کتاب حکومت اسلامی :

در جریان انتشار کتاب حکومت اسلامی آقای خمینی به صورت پاورقی در روزنامه واشنگتن پست، عده­ای از دانشجویان ایرانی مقیم آمریکا که در انجمن های اسلامی دانشجویان آمریکا و کانادا فعال بودند، به هر طریقی که بود مانع از ادامه انتشار آن در آن روزنامه شدند.علت هم این بود که با این کار از واکنش­ها و حملات احتمالی رژیم به محتوای سنت گرای این کتاب و بهانه قرار دادن آن برای حمله به مبارزین به عنوان مرتجع جلوگیری کنند. از این جهت با این ادعا که مطالب این کتاب متعلق به آقای خمینی نیست و تنها برداشت یکی از شاگردان ایشان از درس­های اوست، روزنامه واشنگتن پست را از ادامه انتشار مباحث ولایت فقیه منصرف کردند.

از سوی دیگر، مرحوم صادق قطب زاده با فراهم کردن مقدمات مصاحبه آقای خمینی با روزنامه لوموند از طریق وارد کردن غیر علنی خبرنگار آن روزنامه به عراق و تنظیم مصاحبه و اقدام به گنجاندن مطالبی کاملاً به ظاهر دموکراتیک و به روز، این مصاحبه را در سطح جهانی نشر کرد. از این جهت برخی به روشنفکران دینی این انتقاد را می­کردند که شما اسلام بزک کرده­ای را به مردم عرضه می­کنید و مانع از طرح نظریات واقعی افراد و امکان نقد و بررسی و اصلاح آنها می­شوید که به نظر من انتقاد درستی بود. به هر حال خواستم بگویم که روشنفکران دینی تا به این حدّ خود را به روحانیت آقای خمینی نزدیک کردند و پس از دل چرکینی ناشی از کودتای ۲۸ مرداد، آنها چون دیدند که فردی مثل آقای خمینی گرزی قوی در دست گرفته و آن را بر سر جلادی چون شاه می کوبد، از این جهت اختلاف نظرهای خود را با ایشان نادیده گرفته و به ایشان تمایل نشان می دهند و کمتر توجه به محتوای کتاب ولایت فقیه ایشان کردند.

تفاوت امام خمینی با مراجع دیگر

در بین مراجع آن زمان، آقای شریعتمداری که فردی سلیم النفس اهل مماشات بود و نمی­خواست حتی خون از دماغ کسی بریزد و شاید برای این دیدگاه خود توجیه شرعی هم داشت. آقای گلپایگانی هم به طور کلی از مسایل به دور بود. حتی وقتی با مرحوم دکتر عباس حائری به منزل ایشان رفته بودیم، او از دیدن روزنامه در آنجا ذوق زده شده بود که چه خوب است، معلوم است ایشان روزنامه هم می خوانند! و یا در مسأله موسیقی، پس از انقلاب دو نفر از طرف قطب زاده که رئیس رادیو و تلویزیون شده بود نزد مراجع می روند تا پیرامون نحوه پخش موسیقی استفتا کنند که این موضوع با واکنش روحانیون بالا مواجه شده بود. آقای خمینی گفته بود که فقط موسیقی مطرب اشکال دارد. این فتوا، راه گشا نشد و از آثار خوب ایشان بود که در آن ظلمات تحولی ایجاد کرد. اما چون آقای خمینی در ابتدای انقلاب مراعات دیگر مراجع را می کرد به آن دو نفر که یکی از آنها این قضیه را برای من بیان می­کرد گفته بود که نظر دیگر مراجع را هم جویا شوند.

این دو نفر در جلسه جامعه مدرسین حضور یافته و با افرادی مثل آقای شیخ محمد یزدی و تشکیل جلسه داده بودند. در آن جلسه، قبل از طرح مسأله اصلی، یکی از علما به کراوات آقای اطمینان که یکی از این دو نماینده بود، ایراد گرفته بود و جلسه به مشاجره کشیده بود. سپس این دو نفر به منزل آقای گلپایگانی رفته بودند. در آنجا یکی از نزدیکان ایشان گفته بود که ساعت پاندول دار منزل به علت اینکه صدای موزون داشت به دستور آقا برچیده شده است. این دو نفر که برای طرح مسأله موسیقی به آنجا رفته بودند طرح مسأله را بی فایده دانسته و بدون هیچ نتیجه­ای به تهران برگشته بودند. آقای مرعشی هم فردی فرهنگی و در عین حال گوشه گیر بودند.

در هر صورت آقای خمینی تهورهای این چنینی هم داشت. حتی در بحث ولایت فقیه، ایشان دلایل نقلی را که ذکر کرده­اند فی الجمله ردّ می­کنند و بر دلیل عقلی پافشاری می­کنند و صرف نظر از آنکه این دلیل قانع کننده بود یا نه، این موضوع نشان دهنده عقل­گرایی ایشان بود. اما مراجع دیگر در حال و هوای ایشان نبودند و طبیعی بود که در جریان مبارزه کاملاً با ایشان همراهی نکنند. روحیه ایشان از جوانی همین گونه بود و در زمان رضاشاه به عنوان تماشاچی به مجلس می­رفته و آن را حرام نمی دانسته است. حتی در نهضت ملی شدن صنعت نفت هم این روحیه در ایشان بوده است. هر چند ایشان معتقد بود که مصدق در بی احترام کردن آقای کاشانی مقصر بوده است و به نظر من مصدق عامل این اتفاق ناراحت کننده نبود. من در آن زمان با مرحوم محمد نخشب به دیدار مرحوم کاشانی رفتیم و با وضع اسف بار و ناراحت کننده ایشان در کنج تنهایی برخورد کردیم و من هنوز هم از یادآوری وضعیت مرحوم کاشانی در آن منزل خلوت که زمانی پرهیاهو و پر رفت و آمد بود متأثر می­شوم. در آن دیدار مرحوم کاشانی به نخشب گفت:«دیدی رفقایت با من چه کردند؟» و همین تاثر به اضافه شیطنت هایی که اطرافیان او داشتند باعث گردید که به سقوط دولت مصدق کمک و کودتای ۲۸ مرداد کمک کند. من معتقدم که در قضیه اختلاف با مصدق، نه مصدق که برخی اطرافیان ناصالح کاشانی و فرزندان او مقصر بودند.

وضعیت اسف بار روحانیت در آن زمان در آقای خمینی بسیار تأثیر گذاشته بود و حتی آقای نصرت اله امینی که در زمان مصدق شهردار تهران بود و با روحانیت رابطه خوبی داشت و از دوستان آقای خمینی بود به من ­گفت که آقای خمینی پس از ملی شدن مخابرات شخصاً با تلفن صحبت نمی­کرد و صحبت های ایشان مع الواسطه بود، زیرا با اقدام مصدق در دولتی کردن تلفن (که در ابتدا خصوصی بود) مخالف بود و آن را خلاف شرع می دانست. مجموع این مسایل باعث شده بود که آقای خمینی به مصدق بدبین شوند و این بد بینی به بعد ازانقلاب هم سرایت کرد.

تداوم همکاری روحانیت و روشنفکران دینی

از نمونه های دیگر همکاری این دو قشر در دهه ۴۰، تأسیس دارالتبلیغ بود که افرادی مثل مهندس بازرگان، مرحوم بهشتی، مطهری، مرحوم حاج سید غلامرضا سعیدی و … در کنار هم فعالیت می کردند. اما به دلایلی که خوب توضیح داده نشده است آقای خمینی به شدت با این جریان مخالف بود و با اصرار مرحوم شریعتمداری دارالتبلیغ به کار خود ادامه داد.

نمونه دیگر، مدرسه حقانی بود که مرحوم قدوسی از ما دعوت کرد تا به اداره این مدرسه که به شیوه نو درصدد تربیت طلبه بود کمک کنیم و ما هم ضمن استقبال از این حرکت، برنج مورد نیاز را تأمین می کردیم. در اواسط دهه چهل هم حسینیه ارشاد تأسیس شد که نمونه بارز همکاری روحانیون و روشنفکران دینی بود که باز با فشار بعضی از روحانیون قشری و میانداری مرحوم فلسفی که وجهه خوبی در بین مردم و روشنفکران دینی نداشت  مشکلاتی ایجاد شد.

نقش رهبری آقای خمینی در پیروزی انقلاب

اگر آقای خمینی نبود هیچ کس قادر به رهبری انقلاب به ترتیبی که عمل شد نبود. یعنی در صورت فقدان ایشان، یا انقلاب رخ نمی­داد و یا اگر هم رخ می­داد معلوم نبود که تمامیت ارضی کشور حفظ می شد یا خیر. در مشکلاتی که پس از انقلاب داشتیم تنها کاریزمای مرحوم خمینی قادر به جمع و جور کردن اوضاع شد و اگر نبود، خطر تجزیه ایران بسیار جدی بود. آن چیزی که اکنون در اوضاع فعلی مرا نگران می کند این است که در صورت تداوم بی تدبیری مسؤولین، تجزیه کشور جدی خواهد شد و دیگر کسی خمینی ­وار نداریم که بتواند اوضاع را سامان دهد.

ماجرای نامه مرحوم مطهری علیه دکتر شریعتی

در جریان نامه مطهری به آقای خمینی که علیه شریعتی بود، آقای خمینی یا این نامه را پاسخ نداده که در این صورت ناشی از هوش ایشان بوده است. و اگر هم پاسخ داده، شاید پاسخ منفی بوده است و آقای مطهری آن جواب را علنی نکرده است زیرا آقای خمینی از فرصت­ها به خوبی استفاده می کرد و متوجه بود که اگر در آن شرایط به نامه مرحوم مطهری جواب مثبت داده شود و از انتشار کتاب ­های شریعتی جلوگیری شود، تالی فاسد خواهد داشت.

قضیه گوشت یخ­زده

در جریان سخنرانی شدیداللحن آقای خمینی علیه دولت بازرگان که من رئیس سازمان برنامه بودم مهندس بازرگان عصبانی شد و معتقد بود که علیه دولت نزد ایشان به دروغ بدگویی کرده­اند. آقای دکتر ایزدی که وزیر کشاورزی بود و بین ما از همه از نظر سنتی، مقدس­تر و متشرع­تر بود پس از تحقیق در مورد گوشت یخ­زده، به این نتیجه رسیده بود که گوشت­ها مشکلی ندارد. در دولت به این نتیجه رسیدیم که که دکتر ایزدی و من به قم برویم و توضیح دهیم تا مشکل مالی ناشی از تحریم گوشت یخ­زده حل شود. من در آنجا با پررویی تمام به ایشان گفتم که شما اگر می­خواستید مسأله شرعی بیان کنید باید می­گفتید:«ذبیحه غیر مسلم مجاز نیست»، مگر گوشت یخ­زده حرام است؟ ایشان ذره­ای از رفتار من که یک جوان ریش تراشیده کراواتی بودم ناراحت نشده و خم به ابرو نیاورد و این از خواص ایشان بود که در آن زمان تحمل انتقادات تند را داشتند.

پس از توضیحات من ایشان گفتند که آقای حاج سیداحمد خوانساری از ایشان درخواست کرده که گوشت یخ­زده را ممنوع کنند و ایشان هم چون برای شخصیت آقای خوانساری احترام خاصی قایل بوده، نخواسته است که با درخواست ایشان مخالفت کند. این در حالی بود که آقای خوانساری پس از بازگشت آقای خمینی به دیدار ایشان نرفته بود و حتی آن طور که می­گفتند در رفراندوم جمهوری اسلامی هم شرکت نکرده بود. من در آنجا گفتم که ممکن است بفرمایید آقای خوانساری تا به حال کجا بوده­اند که اکنون پیدایشان شده است؟! در اینجا جا داشت که آقای خمینی به خاطر این اهانت،ناراحت می شد. ولی لبخند نمکینی زد و مسأله حل شد.

در هر صورت در آن زمان ایشان مراعات دیگر روحانیون را  می کرد و همان طور که در مسأله موسیقی گفتم در اوایل با احتیاط جلو می رفت و الا ایشان که یک فیلسوف و شاعر بود و شعرهای لطیفی می گفت، کسی نبود که موسیقی را مطلقاً حرام بداند. اما بعد از ایشان آن افکار ارتجاعی قبلی دوباره حاکم شد در حالی که آقای خمینی این مسایل را قبول نداشت. مرحوم آقای خمینی در اواخر عمر که قدرتش تثبیت شد، احتیاط و مراعات اوایل انقلاب را کنار گذاشت و عقده های درون خود را که از روحانیون مرتجع کشیده بود خالی کرد. برخی فتاوای ایشان پس از انقلاب که ضرورت ها و واقعیت ها و نیازها را دید تغییر کرد و ایشان در فتوا دادن شجاعت داشت، هر چند که بین روحانیت سنتی گیر کرده بود و مجبور بود نظریات آن­ها را هم تأمین کند.

———–
گفتگوهای پیشین:

دکتر ابراهیم یزدی

دکتر ناصر میناچی

محمد بسته نگار

دکتر احسان نراقی

This entry was posted on جمعه, بهمن ۲م, ۱۳۸۸ at ۹:۰۰ ب.ظ and is filed under امام خمینی و روشنفکران دینی. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. You can leave a response, or trackback from your own site.