سید مرتضی ابطحی: شاگردان آیتالله سید علی محقق داماد، پس از دو هفته تعطیلی کلاس برای تبلیغ در روزهای آخر ماه صفر دوباره به کلاس آمدند تا پای درس استاد بنشینند. شاگردان درس خارج که دوره ۱۰ ساله مقدمات و سطح را طی کردند، در کلاسهای «خارج» روش فهم استدلالی مسائل دینی را فرا میگیرند. در این کلاسها، استاد با توجه به آخرین نظریات خود به ارائه استدلالهای مربوط به هر موضوع میپردازد و «روش استدلال» را عملا به شاگردانش آموزش میدهد. این روش زمانبر، ولی عمیقا تأثیرگذار است؛ به طوری که شاگردان یک استاد خواه ناخواه در مشی فکری و عملکرد خود از استاد متأثر میشوند. میانگین یک دوره درس خارج اصول آیتالله سید علی محقق داماد در حدود ۸ سال و خارج فقه در حدود ۳۰ سال است.
آیتالله محققداماد در روش فقهی اصولی خود بیشتر متأثر از مرحوم پدرشان است. آیتالله سید محمد محققداماد، از بزرگترین اساتید حوزه علمیه قم و داماد مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی، موسس حوزه علمیه قم بود. آنگونه که آیتالله جوادی آملی میگوید:«در آغاز ورود به حوزه علمیه قم به درسهای خارج فقه اساتید و علما سر زدیم و از میان درسهای فقه، تنها درس خارج فقه مرحوم استاد آیتالله حاج سید محمد محقق داماد را از همه آن دروس قویتر و عمیقتر و مطلوب نظر دیدیم؛ زیرا ایشان فراغت خوبی داشتند و برای درس، تتبع کافی و مطالعه لازم را به عمل میآوردند. لذا محضر ایشان را حدود ١٢ الی ١٣ سال درک کرده و استفاده کردیم.» محقق پسر، تقریرات پدر را خیلی خوب نوشته است. محقق داماد اگرچه تصمیمیبرای چاپ این تقریرات ندارد، اما به هر حال بر اساس مراجعه به همین تقریرات است که شاگردان استاد در بعضی موارد شاهد نقدهای ایشان به استنباطات پدرشان هستند. علاوه بر تقریرات آیتالله سید علی محقق داماد، سایر شاگردان پدرشان همچون حضرات آیات مومن، جوادیآملی، مکارمشیرازی و طاهری اصفهانی هم از درس داماد بزرگ تقریراتی نوشتهاند.
***
آیتالله محقق داماد خوش بیان است. او درس خارج خود را از مدرسه خان (آیتالله بروجردی) آغاز کرد و پس از مدتی در مدرسه گلپایگانی ادامه داد. البته چند سالی است که به مدرسه دارالشفا منتقل شده است. شاگردان که تعدادشان بهطور میانگین ۵۰ نفر است؛ بر خلاف رویه معمول حوزه که شاگرد روی زمین مینشیند، روی صندلی مینشینند و اینگونه است که فضایی متفاوت از فضای درسی معمول حوزه را تجربه میکنند.
استاد در روند تدریس خود گاهی مسلمات پذیرفته شده و مشهورات فقهی را به چالش میکشد تا از این منظر به شاگردان خود نشان دهد چگونه نباید پیش فرضی در بحث تحقیقی داشت.
آیتالله در بررسیهای فقهی شیوه منحصر بهفردی دارد. او ابتدا تمام روایات مرتبط با یک بحث را به صورت اجمالی مطرح میکند. با این کار شاگردان تصویری کلی از وضعیت صورت مسئله به دست میآورند و در بحث سردرگم نمیشوند. پس از این مرحله، ایشان به بررسی مفاد تک تک روایات میپردازند و به قول معروف آنها را جرح و تعدیل میکنند. در نتیجه این فرآیند است که شاگرد میتواند با سندشناسی روایی، کتب حدیثی و تفاوت نسخهها که از تخصصهای محقق داماد به شمار میرود، بیشتر آشنا شود. در عین حال آیتالله محقق داماد تسلط چشمگیری بر کتب روایی دارد و گاه روایتی را که کسی از پیشینیان بدان اشاره نکرده، شاهدی برای بحث میآورد.
متن اصلی مورد بررسی در کلاس فقه، کتاب «عروهالوثقی» آیتالله سید محمد کاظم طباطبایی یزدی است. حاشیه نوشتن بر عروه یکی از نشانههای اجتهاد فرد در سیستم حوزوی شناخته میشود. البته آیتالله محقق داماد در بخشهایی که عروه مسائلی را اشاره نکرده است، براساس تحریرالوسیله امام خمینی درس را ادامه میدهند. در حال حاضر بحث حج در کلاس فقه ایشان برمبنای تحریرالوسیله امام خمینی پیش میرود.
محققداماد در عین بررسی تفصیلی خود، نظرات صاحب جواهر، مرحوم آقای خویی، امام خمینی و مرحوم فاضل لنکرانی را به اختصار مطرح و بررسی میکند. وی در برخورد با روایات سعی میکند از تمام ابزارهای ممکن استفاده کند تا روشی متفاوت از روش معمول حوزه را به شاگردانش بیاموزد. استاد در عین آنکه دقتهای رایج حوزوی را در متن اعمال میکند، اما هیچگاه در متن غرق نمیشود. محقق سعی در برقراری دیالکتیکی پویا بین متن روایی و متن تاریخی دارد. از همین منظر او گاه بحثهایی را به کتب تاریخی ارجاع میدهد و در راستای فهم تاریخی، حتی ابایی از رجوع به علم جغرافیا ندارد. در حقیقت محقق داماد به «عرف» توجه ویژه ای دارد و از همین رو است که نگاه روایی او بیش از آنکه نگاهی فلسفی و بریده از زمان و مکان باشد، نگاهی عرفی است. البته نباید تصور کرد که عرفگرایی محقق از جنس عرفگرایی روشنفکران است. او تلاش میکند روایات را در فضای واقعی خویش معنا کند و از این منظر نشان داده است که میتوان واقعیت امروز را با متون دیروز جمع کرد.
***
طبیعتا چنین نگرشی به روایات به حضور فعال اجتماعی منجر میشود. محقق داماد در سالهای آغازین جمهوری اسلامیدر صحنه سیاست فعال بود. او در جلسات شورای عالی انقلاب فرهنگی شرکت میکرد و عضو شورای تدوین قوانین بود. او از اعضای فعال جامعه مدرسین بود که البته چندسال پیش به دلیل پارهای مسائل از آن کنارهگیری کرد. شکلگیری امتحانات منسجم در حوزه توسط شورای مدیریت و بیمه طلاب از طرحهای ابتکاری محقق داماد بوده است.
بر خلاف دکترسیدمصطفی محقق داماد که در صحنه سیاسی کشور هنوز هم حضور فعالی دارد، برادر بزرگتر بهرغم اطلاع از وضعیت سیاسی-اجتماعی کشور به ندرت از سیاست سخن به میان میآورد. البته در صحبتهایی که با سید حسن خمینی پس از درس دارند، گهگاه حرف و حدیثهای سیاسی هم رد و بدل میشود.
***
سید حسن خمینی نوه امام خمینی حدود ۱۲ سال است که «مستشکل» اصلی درس به شمار میرود. سید حسن آقا مباحث اصول را به طور کامل تقریر کرده و این روزها در حال بازنگری این مباحث است.
منش حاکم بر استنباط فقهی ایشان در کلاس اصول نیز قابل مشاهده است. همچون درس فقه آیتالله محقق داماد، اصل در درس اصول ایشان آن است که بحثها به صورت کاملا خلاصه مطرح شود. یکی از علل شلوغ نبودن درس آیتالله همین روند وی است. کتاب مورد بحث در دروس خارج اصول، «کفایه الاصول» مرحوم آخوند خراسانی است. آخوند که در کنار مرحوم نایینی تئوریسین فقهی سیاسی مشروطه به شمار میآید، مسائل علم اصول را به صورت مختصر بیان کرده است. محقق داماد بهرغم بسیاری از اساتید حوزه که به مختصر بودن کفایه ایراد میگیرند، این رویه آخوند را میپسندد. اگر چه محقق داماد نظرات مختلف را در مطالعات شخصی خود پیگیری میکند، اما در روند تدریس سعی وی بر آن است که برخلاف رویه معمول دروس خارج اصول، مراجعه به آراء دیگران را به خود شاگرد محول کند. در عین حال او بنا به تناسب در بخشهایی که مخالفت عمدهای با نظر آخوند مطرح شده، نظرات مرحوم نایینی، اصفهانی، آقاضیاء عراقی، سیدمحمدباقر صدر و امام خمینی را بررسی میکند.
آیتالله در کلاس درس اصول خود به طور متمرکز به مباحث سنتی اصول میپردازد و به مباحث نو توجهی نشان نمیدهد. ایشان در مواردی، نوآوریهایی هم دارند و سعی میکنند با ارائه بحثهای اصولی به صورتی «عقلایی»، مباحث را ملموستر کرده و از افتادن در بحثهای عقلی یا عرفی صرف بپرهیزند.
***
اگر چه استاد تنها به فقه و اصول شهرت دارد؛ اما تسلطش در علوم دینی منحصر در ایندو علم نیست. آیتالله سید علی محقق داماد استاد تفسیر هم بوده است. همه ساله در شبهای ماه رمضان هم با دوستانش جلسه بحث تفسیر قرآن دارند.
در عین حال آیتالله محقق داماد یک فعال اجتماعی پیشرو در کارهای خیریه هم هست. او صندوق ذخیره علوی را بنیانگذاری کرد و در کنار آن به احداث بیمارستان، مدرسه و مسجد مشغول شد. او حتی شهرکهایی را برای اسکان نیازمندان بنا کرد. محققداماد هوش بالایی دارد و بخشی از علوم مهندسی را بهطور حاشیهای فرا گرفته است. وی طرح اسکان متمرکز طلاب را مطرح و پیگیری کرد که نتیجه آن را امروز با نام شهرک مهدیه میشناسند. آنطور که میگویند فعالیتهای اجتماعی محقق داماد بیشتر متأثر از دایی ایشان، مرحوم شیخ مرتضی حائری است. شیخ مرتضیحائری علاوه بر وجهه قوی علمی، ثمرات بزرگ اجتماعی داشت.
***
انتشارات صدرا و انتشارات نسل جوان نتیجه همکاری آیتالله محقق داماد با آیتالله مکارم شیرازی و آیتالله شهید مطهری است. محقق داماد که در سالهای پایانی دهه ششم عمرش قرار دارد، بهرغم تسلط بر آثار حوزوی و آشنایی فوقالعاده با مباحث روز و ادبیات، تنها چند کتاب به چاپ رسانیده است که ارتباطی با مسائل فقهی ندارد. البته این هم از خصلتهای رایج درس خواندگان حوزه قم است و محقق داماد راه اساتید خود را میپیماید. مرحوم سید محمد محقق داماد و مرحوم شیخ مرتضی حائری نیز همین رویه را پیش گرفته بودند. محقق داماد همچون گذشتگان خود، در عین آنکه در مقایسه با همسلکان خویش کاملا فعال است، اما به شدت از مطرح شدن در فضای عمومیجامعه ابا دارد. امام خمینی در سالهای آغازین انقلاب اسلامیاز محقق داماد برای حضور در شورای نگهبان و شورای عالی قضایی دعوت به عمل آورد؛ اما وی ترجیح داد در حوزه بماند و به آموزش طلاب بپردازد.
***
آیتالله روزهای جمعه در دفتر خود مینشیند تا روضهای را که از زمان مرحوم پدرشان آغاز شده، برپا کند. این جلسه، همنشینیای برای بزرگان قم محسوب میشود. البته ارتباطات ایشان به جلسات روز جمعه محدود نیست. آیتالله محقق داماد و آیتالله شبیری زنجانی و چند تن دیگر از فضلای قم از جمله آیتالله استادی و آیتالله خرازی هر روز در دفتر آیتالله شبیری گردهم میآیند و به بحث علمیمیپردازند. قرابت خاندان شبیری و داماد به زمان پدرانشان باز میگردد. آنطور که آیتالله منتظری در خاطراتش آورده است: «مرحوم امام با آیتالله سید احمد زنجانی، پدر آقای حاج آقا موسی شبیری زنجانی و مرحوم آقای داماد یک مباحثه سه نفری داشتند. این مباحثه عصرها در مدرسه فیضیه بود و یکی، دو ساعت هم طول میکشید، مباحثه بیشتر بین مرحوم آقای داماد و مرحوم امام خمینی بود. گاهی اوقات صدایشان در همه مدرسه میپیچید.» (خاطرات آیتالله منتظری، ج ۱، ص ۲۰۰ )
***
محقق داماد نگاه تیز و گیرایی دارد و صدایش رسا و گرم است. در بیشتر موارد رویهاش پاسخ دادن به اشکال شاگرد است. او معمولا هیچ سوالی را بیپاسخ نمیگذارد و در صورت وارد بودن اشکال، ابایی از پذیرش آن ندارد. در عین حال ارتباطی عاطفی و محترمانه با مخاطب برقرار میکند. برای کلاسش دفتر حضور و غیابی جز ذهنش ندارد که آنهم کاملا دقیق است.
حضور محقق داماد در فضای فکری حوزه نشان از حیات تفکری دارد که سعی در برقراری تعادل بین بنیانهای سنت و زندگی جدید دارد و شاگردان محقق داماد روز به روز بیشتر با این رویه استادشان آشنا میشوند.
——————–
این نوشته در شماره ۸۷۹ اعتماد ملی در روز پنجشنبه, اسفند ۲۲, ۱۳۸۷ منتشر شد.
لینک این نوشته در سایت آیت الله بروجردی
مطالب مرتبط:
اعتماد ملی ص ۱۳
اعتماد ملی ص ۱۷
هشت پلان درباره آیتالله سیدعلی محقق داماد
محقق داماد؛ استادی از نسل سوم
تکثر مکاتب اجتهادی تشیع: قم، نجف و سامرا
نوشته شده در ۸۷/۱۲/۲۳ساعت ۲۱:۴۶
